Stars and Stripes. Խոջալուի ցեղասպանության զոհերի համար արդարության որոնումներում Հիքմեթ Հաջիևի հոդվածը

stripes.com կայքում անգլերեն լեզվով հրապարակվել է Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի աշխատակազմի արտաքին քաղաքականության հարցերով բաժնի ղեկավար, նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի հոդվածը, որտեղ նա նկարագրում է Խոջալուի ցեղասպանության զոհերի համար արդարության հասնելու անհրաժեշտությունը։

Caliber.Az-ը ուշադրության է երկայացնում հոդվածի թարգմանությունը։

Այս ամսին եվրոպական շատ մայրաքաղաքներ նշեցին «Պատմության վերջը և վերջին մարդը» գրքի 30-ամյակը։ Այդ ստեղծագործությունը պատկանում է հայտնի ամերիկացի քաղաքագետ, փիլիսոփա Ֆրենսիս Ֆուկույամի գրչին, նրանում արտացոլված են հավերժ խաղաղության գաղափարները և լիբերալիզմի ակնհայտ հաղթանակը։ Միևնույն ժամանակ լոնդոնյան «Times» օրաթերթը հրապարակել է Խոջալուի ցեղասպանության ականատեսի վկայությունները, որտեղ Խորհրդային Միության փլուզումից անմիջապես հետո, մի քանի շաբաթվա ընթացքում հայկական գերակշռող ուժերը արագացրեցին իրենց հարձակումները։ «Դիակները նշում են Ղարաբաղում կոտորածի տարելիցը»,- գրում է «Times» օրաթերթը։

Այն հիմնականում տեղեկացնում է զոհված քաղաքացիական անձնց, կանանց ու երեխաների, այդ թվում նաև այն փոքր աղջկա մասին, ում միայն դեմքն էր մնացել։ Իրադարձության վայրը ժամանած «Reuters» գործակալության աշխատակիցները հետագայում հաղորդել են, որ շատ երեխաների գլուխները կտրված էին, մարմինների մեծամասնությունը հրկիզված էին։

Քաղաքացիական անձանց միջև ավելի քան 600 զոհերով, ևս 2000 վիրավորներով, կամ պատանտ վերցվածներով և մինչև այսօր դեռևս անհետ կորած համարվող 150 մարդկանցով նշանավորվող Խոջալիի իրադարձությունները ոչ մի միջազգային մակարդակով գնահատական չի ստացել։ Մոտ մեկ միլիոն փախստականներ և հարկադիր վերաբնակներ ստիպված եղան լքել իրենց տները, ևս 5000 ադրբեջանցի քաղաքացիական անձիք զոհվեցին ղարաբաղյան տարածաշրջանում։

Իրոք, ցանկացած միջազգային ճանաչումը, որ Խոջալուի ողբերգությունը եղել է Ղարաբաղը էթնիկ ադրբեջանցիներից մաքրելու կազմակերպված առավել մասշտաբային պլանի մի մասը՝ լիովին անտեսվում է։ Սակայն Հայաստանի նախկին ռազմաքաղաքական ղեկավարները իրենց նկատառումները հաստատեցին հանրային մակարդակով։ Հայաստանի այդ ժամանակվա պաշտպանության նախարար, իսկ այնուհետև նախագահ Սերժ Սարգսյանի խոսքերով. «Մինչև Խոջալուն ադրբեջանցիերը մտածում էին, որ մեզ հետ կարելի է կատակներ անել, նրանք կարծում էին, որ հայերը այն մարդիկ են, ովքեր չեն կարող ձեռք բարձրացնել քաղաքացիական անձանց վրա։ Մեզ հարկավոր էր կոտրել այդ կարծրատիպը։ Այդպես էլ ստացվեց»։

1990-ական թվականների հակամարտության ավարտից ընդամենը մի քանի ամիս անց, Եվրոպայի Խորհրդի նիստում Հայաստանի նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը նշանավորվեց նմանաձև հայտարարությամբ. «Հայերը և ադրբեջանցիները գենետիկորեն անհամատեղելի են»։ Այն, որ սա աչքաթող է արվում, սխալ է։ Այսօրվա դրությամբ, Ռուանդայի տուտսիների 1994 թվականի ցեղասպանությունը և Սրեբրենիցայում 1995 թվականի զանգվածային սպանությունները բոլորի կողմից ճանաչված են։ Դրանց իրագործողները, կազմակերպիչները կանգնեցին միջազգային դատարանների առջև։ Մյուս հազարավոր մարդկանց, զոհերի և հանցագործների համար կազմակերպվեց արդարադատության ձևերից մեկը՝ հաշտությունը։ Ոմանց համար դա հանգել է ճանաչման, մյուսների համար՝ ընդունելության, երրորդների համար՝ նույնիսկ ներման։

Ինչ վերաբերում է Խոջալուի ցեղասպանության զոհերին, ապա հայ հրամանատարների, կամ քաղաքական գործիչների նկատմամբ, ովքեր հրամաններ են տվել, կամ ում ձեռքերը մինչև արմունկները թաթաղված են արյան մեջ՝ ոչ մի դատական գործընթացներ չեն անցկացվել։ Կենդանի մնացածների համար չկա ո՛չ ճշմարտություն, ո՛չ արդարություն։ Բացարձակապես ոչինչ։

Շատ քչերն են տեսնում միևնույն տասնամյակում Խորհրդային Միության փլուզման հետևանքով մարդկային սարսափների և Ռուանդայում ու Բոսնիայում իրադարձությունների միջև կապը։ Մեզանից նրանց համար, ովքեր վերապրեցին այդ տարիների սարսափելի ցնցումները հեշտ է տեսնել այն թելը, որը կապում է դրանց բոլորին։ Սա այն չի արդարացնում, բայց Խոջալուի ժամանակներում (և դրանից հետո մի քանի տարի անց, քանի դեռ նրանց չարթնացրեց Ռուանդան, իսկ այնուհետև Բոսնիան) Արևմուտքին քիչ էր հետաքրքրում այդ իարադարձությունները, նրա միակ նարատիվը դարձավ կոմունիզմի անկումից կողմնակի էֆեկտը, որը բերեց ազատության ավելցուկին։

Մենք պետք է վերադառնանք նրան, թե Խորհրդային Միության փլուզումից հետո այդ ամիսներին ինչ է տեղի ունեցել, այդ թվում նաև Խոջալիում, ընդ որում ոչ թե վերջիվերջո, որպես այն բանի հիշեցում, որ ոչ մի բան չի արվում և ոչ ոք պատասխանատվության չի ենթարկվում, բայց հազվագյուտ է հաջողվում խուսափել պատմության կրկնությունից։ Իսկապես դա տեղի ունեցավ 2020 թավականի հայ-ադրբեջանական 44-օրյա հակամարտության ընթացքում քաղաքացիական բնակչության վրա դիտավորյալ հարձակումների ժամանակ, երբ ճակատային գծից հարյուրավոր միլ հեռավորության վրա գտնվող ադրբեջանական քաղաքները, այդ թվում նաև քաղաքացիական բնակչությունը կանխամտածված խոցվում էին հայկական բալիստիկական «Սկադ» և «Իսկանդեր» հռթիռներով։

Ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ 1990-ական թվականներին Խոջալիում և Ադրբեջանի մյուս տարածքներում կատարված հանցագործություններում մեղավորները այսօր օգտվում են անպատժելիությունից, իսկ որոշ շրջանակներում նույնիսկ փառաբանվում են։ Սա համեմատեք Բալկանների հետ, որտեղ այժմ ոչ ոք դա ընդունելի չի համարում, հատկապես լայնամասշտաբային հակամարտության համատեքստում, մեղավորների նկատմամբ դատական գործընթացները Հաագայում մինչև այսօր շարունակվում են։

Բարեբախտաբար փոփոխությունների հույսեր կա։ 2020 թավականի հակամարտությունում պարտությունը Հայաստանին տվեց նոր իրատեսություն, իսկ Ադրբեջանին՝ ապագա խաղաղ գոյատևման ճանապարհ գտնելու վճռականություն։ Ադրբեջանի նախագահն և Հայաստանի վարչապետը անցյալ տարվա դեկտեմբերին առերես հանդիպում անցկացվեց։ Ադրբեջանը առաջարկեց սկսել խաղաղ պայմանագրի կնքման և հարաբերությունների նորմալացման վեր աբերյալ բանակցություններ, թեև ամենավաղ փուլում պայմանավորվել են երկաթուղային ճանապարհի և կապի մյուս միջոցների շինարարության շուրջ։ Վերջերս Ադրբեջանի խորհրդարանի երկու պատգամավորները առաջին անգամ այցելեցին Հայաստան։

Այս ձեռքբերումները հանդիսանում են խոստումնալից։ Սակայն դրանք չպետք է աչքաթող անեն այն փաստը, որ 20-րդ դարի մի ամբողջ շարք սարսափանքներից հետո Խոջալուի կոտորածը մեզ հիշեցնում է այն մասին, որ անպատժելիության դադարեցնելը և արդարության փնտրելը եղել են հաշտեցման և ամուր խաղաղության անսխալ բաղադրիչներ։ Պատմությունը ամբողջությամբ գրված չէ, երբ նրանք, ովքեր դա կատարել են և նրանք, ովքեր դա վերապրել են, դեռևս ողջ են։ Անհրաժեշտ է հասնել արդարության։ Մեր երկու երկրները պետք է գտնեն ելքը։

Թարգմանությունը՝ Caliber.Az-ի, Իսմեթ Միրբաբաև