Սահմանադրությունները տարբեր են լինում Երեւանը փորձում է «հայելացնել» Բաքվին

Հունիսի 4-ին Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը երկրի Ազգային ժողովում հանդես է եկել հետևյալ հայտարարությամբ. «Ե՛վ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը միմյանց սահմանադրություններում տեսնում են խոչընդոտներ երկարաժամկետ խաղաղության հաստատման ճանապարհին, սակայն դրանցում փոփոխություններ մտցնելու հարցը չի մտնում հայ-ադրբեջանական բանակցությունների օրակարգում»։ Այսպիսով, պաշտոնական Երևանի կողմից՝ սահմանադրական պահանջների որոշակի պարիտետ ստեղծելու, Հայաստանի սահմանադրության խնդիրը հավասարակշռելու փորձ է ձեռնարկվել, ակնհայտ է, նրա համար, որպեսզի Բաքուն հրաժարվի Հայաստանի օրենսդրությունից Ադրբեջանի նկատմամբ տարածքային պահանջները բացառելու Երևանի նկատմամբ իր պահանջից։ Բացի այդ, Երևանը վերը նշված նպատակի հետ միասին, հանրային բողոքի ֆոնին նպատակ է հետապնդում նաև ընտրողների առջև իրեն, որպես Ադրբեջանի դեմ պահանջներ ներկայացնելուն ընդունակ «ամուր ընկույզ» ցույց տալու նպատակը։ Այսինքն՝ Փաշինյանն ու իր թիմը ուզում են մեկ կրակով երկու նապաստակ սպանել։

Սակայն Ադրբեջանի Սահմանադրության մասին հարցը պարզապես ծիծաղելի է։ Ըստ ամենայնի, և դա նախկինում բարձրաձայնվել է Երևանի կողմից, նրանք խնդրահարույց են անվանում Ադրբեջանի Սահմանադրության նախաբանը, որն իր հերթին հղում է անում պետական անկախության մասին Ադրբեջանի Հանրապետության սահմանադրական ակտին (1991թ. հոկտեմբերի 18-ին): Այն, իր հերթին ֆիքսում է 1918 թվականի մայիսի 28-ին իր անկախությունը հռչակած Ադրբեջանի Հանրապետության ժառանգությունն ու իրավահաջորդությունը։ Անկախության մասին ակտի 2-րդ հոդվածում ասում է. «Ադրբեջանի Հանրապետությունը հանդիսանում է 1918 թվականի մայիսի 28-ից մինչև 1920 թվականի ապրիլի 28-ը գոյություն ունեցած Ադրբեջանի Հանրապետության իրավահաջորդը»:

Երեւանում մտավախություն ունեն, որ այս փաստը արտացոլում է Ադրբեջանի տարածքային պահանջները Հայաստանի նկատմամբ, քանի որ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության տարածքը իր մեջ ներառում է ժամանակակից Հայաստանի մեծ մասը։ Երեւանում չեն ճանաչում այս փաստը, սակայն հղում են անում, ինչպես նրանք են ասում, իբր սահմանադրության դրույթի խնդրահարույցության համատեքստում պատմության կարդալուց հետո։ Այս թեզը չի դիմանում ոչ մի քննադատության։ Այս սահմանադրական ակտը իր մեջ չի ներառում որևէ տարածքի վերաբերյալ դրույթներ։ Այստեղ խոսքը միայն պետականության ավանդույթների ժառանգորդության մասին է։ Եթե բծախնդրություն դրսևորել նմա բնույթի կետերի նկատմամբ, ապա փոխադարձ պահանջների գործընթացը կարող է անվերջ լինել: Հայ-ադրբեջանական կարգավորման համատեքստում մեզ պետք է հետաքրքրի միայն միմյանց նկատմամբ անմիջական տարածքային պահանջների առկայությունը կամ բացակայությունը։ Ադրբեջանի օրենսդրության մեջ նման պահանջներ, ինչպես համոզվել ենք՝ չկան։ Մինչդեռ Հայաստանի Անկախության Հռչակագրում (որին հղում է անում Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրության նախաբանը) անմիջապես իր մեջ ներառում է նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը, որպես Հայաստանի մասի նշում։

Առավել ևս, հիմնվելով հենց Անկախության մասին հռչակագրի և սահմանադրության համապատասխան դրույթների վրա՝ Հայաստանի խորհրդարանը ընդունել է 1992 թվականի հուլիսի 8-ի որոշումը, որում մատնանշվում է, որ ցանկացած միջազգային կամ ներքին փաստաթուղթ, որտեղ «լեռնային ղարաբաղի հանրապետությունը» նշվում է որպես Ադրբեջանի մաս՝ հանդիսանում է Հայաստանի համար անընդունելի։

Իսկ 1998 թվականին, հղում անելով հենց Սահմանադրության և Անկախության հռչակագրի վերը նշված կետերին, քաղաքացիության և երկրում բնակության արտոնակարգի հետ կապված խնդիրների պատճառով՝ նախագահի թեկնածուի չափանիշներին ոչ լիովին համապատասխանող Ռոբերտ Քոչարյանին թույլատրվեց մասնակցել ընտրություններին։ Այսինքն Հայաստանի օրենսդիրներն ու դատավորները գործնականում ապացուցել են, որ այդ դրույթները ոչ թե մտահայեցական են, այլ հանդիսանում են գործելու ուղղակի հրահանգ։ Առավել ևս, Հայաստանի անկախության հռչակագիրը պարունակում է նաև տարածքային պահանջներ Թուրքիայի նկատմամբ. «Հայաստանի Հանրապետությունը աջակցում է 1915 թվականին Օսմանյան Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործին»։ Եկեք հիմա դեն նետենք այսպես կոչված «հայոց ցեղասպանության» մասին հարցը և ուշադրություն դարձնենք հարցի իրավական շրջանակներում ինչ-որ «Արևմտյան Հայաստանի» ընդգրկման վրա։ Իսկ չէ որ հենց այդպես է հայ օրենսդիրների ազգայնական բորբոքված գիտակցությունը անվանել Արեւելյան Անատոլիայի հսկայական տարածքները։

Ամփոփելով կարելի է եզրակացնել, որ հատկապես Հայաստանի սահմանադրությունն է հանդիսանում խոչընդոտ խաղաղ գործընթացի համար, իսկ Ադրբեջանի սահմանադրությունը այդպիսին չի հանդիսանում։ Հայաստանի օրենսդրության տեսանկյունից բացարձակապես օրինական սահմանազատման դեմ բողոքները ցույց տվեցին, որ ռեւանշիստական ուժերը Ադրբեջանի հետ առավել ևս չեն ընդունի որևէ խաղաղ պայմանագիր, քանի որ այն կհակասի Հայաստանի սահմանադրությանը։ Առավել ևս, կա նրա մեծ հավանականությունը, որ Սահմանադրական դատարանի դատավորները ստիպված կլինեն այդ պայմանագիրը հայտարարել անվավեր։ Ադրբեջանը չի կարող իրեն թույլ տալ պահպանել՝ հայ հասարակության մեջ ռեւանշիստական տրամադրությունները վերակենդանացնելու հնարավորությունը։ Պետք է լինի նրա երաշխիքը, որ Ադրբեջանի նկատմամբ Հայաստանի տարածքային պահանջները չեն կրկնվի։ Հետևաբար Բաքուն օրենսդրությունը փոխելու արդարացի պահանջ է ներկայացնում Երեւանին։ Նման փոփոխությունը կարող էր ծառայել որպես վերը նշված երաշխիքը: Վարչապետ Փաշինյանը վերը նշվածը լավ է հասկանում։ Իզուր չէ, որ նա անձամբ ահա արդեն ոչ առաջին անգամ բարձրացնում է իրական, այլ ոչ առասպելական Հայաստանի հարցը։ Նա, ինչպես հիշում ենք, նույնիսկ խոստովանել է հարեւանների նկատմամբ տարածքային պահանջների դրույթներ պարունակող Հայաստանի օրենսդրության կործանարար դերը՝ դրանք համեմատելով ցլի համար կարմիր լաթի հետ։ Սակայն ակնհայտ է, որ իշխանությունը, ասելով Ա-ն, չի կարող այդքան արագ ասել Բ-ն։

Կարելի է հասկանալ հանրային կարծիքի հետ, խաղալու, այն էլ բողոքի ակցիաների ֆոնին՝ Երևանի ձգտումները, սակայն նման խաղերը հղի են ետ հաղթել չկարողանալու վտանգով։ Ինչ-որ պահ, և ավելի լավ է դա անել ավելի շուտ, քան ուշ, Փաշինյանի կառավարությունը պետք է հսկայական կամք կուտակի՝ սահմանադրական բարեփոխումները հետևողականորեն կյանքի կոչելու համար։ Հատկապես դրանք են վերջ դնելու Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև թշնամությանը։ Որքան շուտ հայ հասարակությունը իր մեջ ուժ գտնի փոփոխել հիմնական օրենքը և այլ օրենսդրությունը, այնքան շուտ կարող է կնքվել խաղաղ պայմանագիրը։ Իսկ արդար պահանջները արհեստականորեն «նմանակելու» ձգտումները՝ Բաքվի մոտ ստեղծում է անվստահություն դիմացինի նկատմամբ և անբարենպաստ մթնոլորտ՝ նման դժվարությամբ հաստատված նորմալացման գործընթացի շուրջ։