Աղդերե. ավերակներից դեպի զարգացում Խազար Ախունդովի ակնարկը

Վերջին հինգ տարիների ընթացքում Ադրբեջանում պետական ֆինանսավորումը կենտրոնացված է եղել Ղարաբաղի և Արևելյան Զանգեզուրի տնտեսական շրջանների վերածննդի վրա. այստեղ վերականգնվում են բնակավայրեր, կառուցվում են բնակարաններ, զարգանում են կոմունալ հաստվածը և ձեռնարկությունները: Օկուպացիայից ազատագրված տարածքներում զարգացման կարևոր ոլորտ է դարձել նաև «կանաչ» էներգիան: Անցյալ երեքշաբթի Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը այցելել է Աղդերեի շրջանի մի շարք բնակավայրեր, որտեղ հանդիպել է վերականգնված չորս գյուղերի բնակիչների հետ և ծանոթացել է վերականգնման աշխատանքներին: Պետության ղեկավարը այդ թվում նաև մասնակցել է արդյունաբերական օբյեկտների, փոքր հիդրոէլեկտրակայանի բացմանը, ինչպես նաև դրել է Հատուկ գործողությունների կենտրոնի հիմքը:
 
«Ադրբեջանի ազատագրված տարածքներ Մեծ վերադարձի առաջին պետական ծրագրի» իրականացման տարիների ընթացքում Ղարաբաղի տարածաշրջանում իրականացվել են հսկայական շինարարական նախագծեր: Վերականգնվում են քաղաքներ և գյուղեր, ինչպես նաև ճանապարհային, էներգետիկ և կոմունալ ենթակառուցվածքներ, կառուցվում են բնակարանային և սոցիալական օբյեկտներ, շահագործման են հանձնվում արդյունաբերական կլաստերներ, առևտրի և սպասարկման օբյեկտներ: Նույնքան տպավորիչ է այս նախաձեռնությունների ֆինանսավորումը. անցած հինգ տարիների ընթացքում ազատագրված տարածքներում վերականգնման աշխատանքների համար հատկացված միջոցների ծավալը հասել է 21,5 միլիարդ մանաթի, և առաջիկա տարիներին այդ նպատակների համար երկրի բյուջետային ներարկումները ընդհանուր առմամբ կկազմեն գրեթե 30 միլիարդ մանաթ։
 
Այս ողջ աշխատանքը գտնվում է՝ երկրի օկուպացիայից ազատագրված տարածքները պարբերաբար այցելող և հիմնարկեքներին ներկա լինող, ինչպես նաև ենթակառուցվածքային, արդյունաբերական, բնակելի և այլ օբյեկտների բացմանը մասնակցող պետության ղեկավարի անմիջական հսկողության ներքո: Այս շաբաթ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը այցելել է Աղդերեի շրջանի մի շարք բնակավայրեր, որտեղ ծանոթացել է վերականգնման աշխատանքներին և հանդիպել է չորս գյուղերի՝ օրերս վերականգնված ավաններ վերաբնակեցված բնակիչների հետ։
 
«Ես այցելել եմ այս բոլոր գյուղերը՝ Չափար, Հեյվալը, Չըլդըրան և Աշաղը Օրաթաղ. տները հիանալի վերանորոգված, վերականգնված են: Վերջին երկու տարիների ընթացքում մենք մոնիթորինգ ենք անցկացրել Աղդերեի շրջանի օկուպացիայից ազատագրված բոլոր ավաններում և գյուղերում, բացահայտել ենք այն գյուղերը, որոնք պետք է վերականգնվեն առաջին փուլում, և նախկին տեղահանվածները արդեն վերադարձել են Աղդերեի շրջանի ինը գյուղեր», - ասել է պետության ղեկավարը՝ տեղի բնակիչների հետ հանդիպման ժամանակ: - Ադրբեջանը վերականգնել է իր տարածքային ամբողջականությունը, ինքնիշխանությունը, և ադրբեջանցիները վերադարձել են իրենց նախնիների հողեր և այստեղ կապրեն հպարտությամբ, երջանիկ, հանգիստ»։
 
Նշենք, որ վերը թվարկված չորս գյուղերում 2024-2025 թվականներին իրականացվել են վերանորոգման աշխատանքներ, և զրոյից կառուցվում է բնակարանային ֆոնդը, այստեղ անցկացվել են ճանապարհներ, վերականգնվել են էներգետիկ և այլ կոմունալ ենթակառուցվածքներ, փորվել են արտեզյան ջրհորներ, կառուցվել են դպրոցներ, բժշկական կենտրոններ և այլ սոցիալական օբյեկտներ։ Ադրբեջանի նախագահը ընդգծել է, որ 2023 թվականի հակաահաբեկչական գործողությունից հետո անցած երկու տարվա ընթացքում, այս բոլոր շրջաններում՝ Աղդերեում, Խոջալիում, Խանքենդիում, Խոջավենդում վերածնվում է կյանքը։ Իսկ ժամանակին օկուպացիայի տակ գտնված մյուս տարածքներ վերաբնակները սկսել են վերադառնալ հինգ տարի առաջ։ Ընդհանուր առմամբ, այսօր արդեն Ղարաբաղի տարածաշրջան են տեղավորվել 73 հազար մարդ՝ ինչպես նախկին վերաբնակներ, այնպես էլ շինարարությունում աշխատող կամ ազատագրված տարածքներում կրթություն ստացող երկրի այլ քաղաքացիներ,  որտեղ ստեղծվել են բոլոր անհրաժեշտ պայմանները՝ կա էլեկտրաէներգիա, ջուր, գազ, կառուցվել են ճանապարհներ, բացվել են աշխատատեղեր։
 
«Գյոզլուքյորփու գյուղում մենք նշեցինք մոտ 15 ՄՎտ հզորությամբ հիդրոէլեկտրակայանի բացումը. այս տարածաշրջանը ամբողջությամբ ապահովված է էլեկտրաէներգիայով, և այստեղ արտադրվող էներգիան նույնիսկ փոխանցվում է Ադրբեջանի այլ շրջաններ։ Այստեղից մինչև Թերթեր, Քելբեջար անցկացվում, ընդլայնվում են ճանապարհներ։ Մենք նաև ծանոթացանք «Դեմիրլի» լեռնահանքային և վերամշակման համալիրի գործունեությանը, այստեղ ստեղվծում է մոտ 1000 աշխատատեղ, այսինքն զբաղվածության խնդիրներ չեն լինի, պետությունը և մասնավոր հատվածը ստեղծում են պայմաններ», - հայտարարել է նախագահ Իլհամ Ալիևը՝ Աղդերեի շրջանի բնակիչների հետ հանդիպման ժամանակ։ Նա նաև նշել է շրջանում հիանալի, փարթամ, գեղատեսիլ բնության առկայությունը, որը ստեղծում է զբոսաշրջային կլաստերի զարգացման հնրավորություն և գյուղատնտեսության զարգացման համար հսկայական ներուժի համար, գյուղատնտեսության, անասնապահության, մեղվաբուծության, պտղաբուծության և այլ ոլորտների հնարավորություններ։
 
Մասնավորապես, պետության ղեկավարի մասնակցությամբ Աղդերեի շրջանի Գյոզլուքյորփու գյուղում կայացավ՝ «Գյոզլուքյորփու» հիդրոէլեկտրակայանի (ՀԷԿ) շահագործման հանձնման արարողությանը։ Տարածաշրջանի խոշորագույն ջրահոսքը՝ Թերթերի վրա կառուցված հիդրոէլեկտրակայանի հզորությունը կազմում է 14,7 ՄՎտ: Օբյեկտի գլխավոր ջրահավաք կայանը գտնվում է ծովի մակարդակից 955 մետր բարձրության վրա, որտեղից անցկացվել է 13 կիլոմետր երկարությամբ ջրաթեք խողովակաշար: ՀԷԿ-ի ժամանակակից հիդրավլիկ սարքավորումները կարող են անընդհատ աշխատել առնվազն 25% հզորությամբ՝ ջրի ցածր մակարդակի ժամանակահատվածներում և 100% հզորությամբ՝ բարձր մակարդակի ժամանակահատվածներում: Կայանը նոր բաց բաշխման համակարգի միջոցով միացված է երկրի միասնական էլեկտրացանցին, իսկ օպտիկամանրաթելային մալուխի միջոցով ինտեգրված է թվային կառավարման համակարգում: Կանխատեսվում է, որ «Գյոզլուքյորփյու» ՀԷԿ-ը կարտադրի տարեկան միջինը 43 միլիոն կիլովատտ-ժամ էլեկտրաէներգիա, ինչը հնարավորություն կտա խնայել 9,5 միլիոն խորանարդ մետր բնական գազ և կանխել՝ 18 000 տոննա ածխաթթու գազի արտանետումը մթնոլորտ:
 
Այստեղ տեղին է հիշեցնել, որ վերջին հինգ տարիների ընթացքում Ղարաբաղի տարածաշրջանում վերակառուցվել և զրոյից կառուցվել է 307 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ մոտ 40 փոքր ջրաթեք և ամբարտակամերձ հիդրոէլեկտրակայան: Դրա համար ամենախոստումնալից տարածքներն են Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաների վրա գտնվող լեռնային շրջանները, լեռնային ջրամբարների և լճերի գետերն ու ջրահոսքերը, որոնք տարեկան ապահովում են մոտ 2,56 միլիարդ խորանարդ մետր ջրի մատակարարում: Այստեղ կառուցվում են փոքր ջրաթեք և ամբարտակամերձ հիդրոէլեկտրակայաններ, որոնց կառուցումը էական ներդրումներ չի պահանջում: Մասնավորապես, «կանաչ էներգետիկ գոտի» ձևավորելու ծրագրի շրջանակներում Ղարաբաղում և Արևելյան Զանգեզուրի տնտեսական շրջանում մինչև 2030 թվականը նախատեսվում է կառուցել 467 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ 72 փոքր հիդրոէլեկտրակայան:
 
Աղդերեի շրջան այցի ընթացքում պետության ղեկավարը ծանոթացել է Ջանյաթաղ գյուղում գտնվող «Դեմիրլի» լեռնահանքային և վերամշակման համալիրի գործունեությանը: Այցելությանը մասնակցող  տնտեսության նախարար Միքայիլ Ջաբբարովը և «Azerbaijan International Mining Company Limited » ընկերության նախագահ և գլխավոր գործադիր տնօրեն Ռեզա Վազիրին պետության ղեկավարին տեղեկացրել են, որ սա Ադրբեջանի ազատագրված տարածքներում գործարկված առաջին հանքարդյունաբերական նախագիծն է: 929 հեկտարի վրա տեղակայված համալիրը ներառում է պղնձի հանքահարստացման գործարան, խոնավ թափոնների պահեստարան, էլեկտրական ենթակայան և այլ օբյեկտներ, և թուրքական ու գերմանական տեխնոլոգիաների հիման վրա նրա վերակառուցման համար ներդրվել է 15,3 միլիոն մանաթ մասնավոր ներդրում: Հանքահարստացման գործարանի վերամշակման հզորությունը կազմում է «Դեմիրլի» հանքավայրում արդյունահանվող 5,6 միլիոն տոննա հանքաքար, և վերջնական արտադրանքը՝ 85 000 տոննա պղնձի խտանյութ, նախատեսվում է 2025-2030 թվականներին արտահանել Չինաստան։ Սկզբնական փուլում համալիրում մշտական աշխատանքով ապահովված է 980 մարդ, որոնց մեծ մասը տեղական համայնքներից են, իսկ ժամանակի ընթացքում այդ թիվը կհասնի մինչև 1250-ի:
 
Նույն օրը Ադրբեջանի նախագահը մասնակցել է՝ վերակառուցումից հետո Թեթերի էլեկտրամեխանիկական գործարանի բացմանը, որտեղ կարտադրվի տարբեր տեսակի ռազմական արտադրանք: Պաշտպանական նպատակներին կծառայի նաև Հատուկ գործողությունների կենտրոնը, որի հիմքը դրվել է երեքշաբթի օրը՝ պետության ղեկավարի մասնակցությամբ։
 
«Ինձ ներկայացվել է Ագդերե քաղաքի նոր գլխավոր հատակագիծը։ Մենք կվերականգնենք քաղաքը այնպես, ինչպես արդեն բարեկարգել ենք ինը գյուղ, այն կլինի շատ գեղեցիկ արդյունաբերական և զբոսաշրջային կենտրոն», - նշել է նախագահ Իլհամ Ալիևը՝ տեղի բնակիչների հետ հանդիպման ժամանակ։
 
Ագդերեի գլխավոր հատակագիծը ներկայացնելիս Քաղաքաշինության և ճարտարապետության պետական կոմիտեի նախագահ Անար Գուլիևը նշել է, որ քաղաքի բնակավայրերի տարածքը 444-ից կհասցվի մինչև 522 հեկտար, և, ըստ կանխատեսումների, 20 տարվա հեռանկարային ընթացքում քաղաքի բնակչությունը կկազմի 14 հազար մարդ։ Գլխավոր հատակագծի հայեցակարգային սխեման ներառում է քաղաքի կենտրոնը, անհատական բնակելի հողամասեր, ինչպես նաև ցածր խտությամբ բնակելի հողամասեր, բազմաֆունկցիոնալ և հասարակական-գործարար գոտիներ, քաղաքում նաև նախատեսում է ստեղծել տեռասավոր այգի, գետի երկայնքով բուլվար, ագրոտուրիստական, արդյունաբերական և լոգիստիկ գոտիներ, իսկ շրջանի վարչական կենտրոնում ճանապարհների և փողոցների երկարությունը կկազմի 46,8 կիլոմետր։ Գլխավոր հատակագծի համաձայն՝ Ագդերե քաղաքում բնակելի տարածքի մակերեսը կկազմի 420 հազար քառակուսի մետր, այստեղ նախատեսվում է կառուցել 80 մահճակալով հիվանդանոց, 2520 աշակերտական տեղով հինգ դպրոց, հինգ մանկապարտեզ՝ 840 տեղով, և մեկ պրոֆեսիոնալ-տեխնիկական ուսումնարան։