Իրանական դիվանագիտությունը՝ Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող փոփոխությունների ֆոնին Ի՞նչի մասին է խոսելու Փեզեշքիանը Երևանում։

Իրանի նախագահը կայցելի Հայաստան օգոստոսի 18-21-ը։ Հայկական լրատվամիջոցների փոխանցմամբ՝ իր եռօրյա այցի ընթացքում Մասուդ Փեզեշքիանը կմասնակցի Երևանում կայանալիք գործարար ֆորումի՝ իրանական արդյունաբերության, ճանապարհաշինության, գյուղատնտեսության, ճարտարագիտական ծառայությունների և այլ ոլորտների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Սակայն, չնայած տնտեսական օրակարգին, այցը մի շարք հարցեր է առաջացնում, հատկապես օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում կայացած Ադրբեջանի, Հայաստանի և ԱՄՆ առաջնորդների հանդիպման լույսի ներքո։ Հիշեցնենք, որ հանդիպման արդյունքներով ստորագրվել է համատեղ հռչակագիր, որում, ի թիվս այլ բաների, նշվում է Զանգեզուրի միջանցքի բացման և այս տրանսպորտային զարկերակի կառավարումը 99 տարվա վարձակալությամբ Միացյալ Նահանգներին փոխանցելու մասին։

Զանգեզուրի միջանցքի նախագիծը միշտ էլ բացասական արձագանք է առաջացրել Իրանում, հատկապես Ալի Խամենեիի մերձավոր շրջապատի պահպանողականների, մասնավորապես՝ ԻՀՊԿ-ի կողմից, որոնք ավանդաբար հակաադրբեջանական և հակաամերիկյան դիրքորոշում են զբաղեցնում։ Վաշինգտոնյան հանդիպումից հետո նրանց մերժումը հասավ գագաթնակետին։ ԻԻՀ Գերագույն առաջնորդի խորհրդական Ալի Վելայաթին նույնիսկ խոստացավ «արգելափակել» Զանգեզուրով ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող միջանցքը՝ «Ռուսաստանի հետ կամ առանց նրա»։ Նա այդ նախագիծը անվանեց «սպառնալիք Հայաստանի տարածքային ամբողջականությանը» և տարածաշրջանի անվտանգությանը՝ համեմատելով Սպիտակ տան ղեկավարի «վարձակալության» գաղափարը Պանամայի ջրանցքի հետ, և նույնիսկ սպառնաց, որ միջանցքը կդառնա «Թրամփի վարձկանների» գերեզմանատուն։

Նույն ոգով խոսեց նաև ԻՀՊԿ քաղաքական հարցերով փոխհրամանատար, գեներալ Ջավանին։ Նրա խոսքով՝ Թեհրանը թույլ չի տա իր սահմաններին ստեղծել «ամերիկյան միջանցք» և կխոչընդոտի ամերիկյան ծրագրերին «զենքի ուժով»։

Պահպանողական թեոկրատների այս հայտարարությունների ֆոնին, Իրանի նախագահի հայտարարությունները հնչում են ավելի զուսպ և համարժեք։

«Այնպես չէ, ինչպես լուրերում ուռճացնում են։ Այս ուղու հետ կապված՝ Իսլամական Հանրապետության պահանջները հաշվի են առնվել», - ասել է Փեզեշքիանը՝ չմոռանալով նշել, որ Վաշինգտոնում հաշվի են առնվել տարածքային ամբողջականության և դեպի Եվրոպա կամ հյուսիս ազատ ճանապարհի հարցերը, որոնք կարևոր են Թեհրանի համար։

Այլ կերպ ասած, նա դիվանագիտորեն հարթեց Զանգեզուրի միջանցքի շուրջ առկա հակասությունների այս սուր անկյունները՝ ցուցաբերելով հավասարակշռված մոտեցում և քաղաքական ողջախոհություն այս հարցում։ Սա առաջինը։

Երկրորդը՝ չնայած այն հանգամանքին, որ Թեհրանը ավանդաբար հանդես է եկել որպես հայկական շահերի պաշտպան Զանգեզուրի միջանցքի բացման հարցում՝ պնդելով, որ միջանցքը, իբր, «կխախտի Հայաստանի ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը», և այս թեման ակտիվորեն առաջ է մղվել ԻԻՀ լրատվական դաշտում, իրականում իրանական կողմը հետապնդում էր իր սեփական շահերը։ Իրանը վախենում էր, որ Զանգեզուրի միջանցքը զգալիորեն կնվազեցնի նրա տարանցիկ ներուժը և կթուլացնի մուտքը ռուսական շուկա։ Եվ հիմա, երբ տրանսպորտային միջանցքի շուրջ իրավիճակը կտրուկ փոխվել է, իրանական կողմը, ամենայն հավանականությամբ, չնայած Փեզեշքիանի վերոնշյալ խոսքերին, նախատեսում է շատ բովանդակալից քննարկել այս զգայուն հարցը Երևանում։

Երրորդը, Թեհրանի և Վաշինգտոնի միջև Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ հերթական տարաձայնությունների պատճառով առկա կոշտ դիմակայության ֆոնին, ամերիկացիների ներկայությունը Իրանի սահմանների մոտ բացարձակապես չի գոհացնում նրա ղեկավարությանը։ այս մասին խոսել է նաև Փեզեշքիանը. «Միակ մտահոգությունն այն է, որ այս ճանապարհը կկառուցվի ամերիկյան ընկերությունների կողմից»։

Դժվար է կանխատեսել, թե ինչպիսին կլինեն Փեզեշքիանի այցի արդյունքները։ Սակայն, կարելի է վստահորեն ասել, որ Վաշինգտոնում ձեռք բերված համաձայնությունները անկասկած փոխում են աշխարհաքաղաքական դասավորությունը Հարավային Կովկասում. այժմ առաջին պլանում են միայն Ադրբեջանի և Հայաստանի շահերը՝ թե' տնտեսական, թե' քաղաքական։