Նրբարվեստ բազմավեկտորականությունն ու ինքնիշխանությունը որպես համակարգ Ալիևը՝ Ադրբեջանի նոր իրողությունների մասին

Որքան իմաստուն կերպով կարող է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը դիրքավորել մեր երկրի արտաքին քաղաքականության բազմակողմանիությունը: Չնայած այստեղ տեղին է նաև այնպիսի տերմին, ինչպիսին նրբարվեստությունն է: Եվ սա՝ մեր պետության ղեկավարի նշանակալի առավելություններից մեկն է: Պաշտոնական Բաքուն ցուցադրում է, որ կա բազմավեկտորականություն արտաքին քաղաքականության մեջ, այո, ընդ որում երկրի ազգային շահերի պաշտպանության վրա հիմնված: Այս նրբությունները փայլուն կերպով դրսևորվել են նախագահ Ալիևի տեղական հեռուստաալիքներին տված երկվա հարցազրույցում:
 
Նախևառաջ, նա ուրվագծել է 2025 թվականի ընթացքում Ադրբեջանի նկատմամբ յուրովի ընկալվող մի շարք կարևորագույն իրադարձությունները, որոնք նա գնահատել է որպես պատմական։ Այդ թվում նաև համաշխարհային ասպարեզում դրանց նշանակալի արտացոլման պատճառով: Հետևաբար, քննարկելով պատերազմի ավարտի տեսակետը՝ Հայաստանի և մարտադաշտում փայլում հաղթանակը աշխարհի թիվ 1 գրասենյակի քաղաքական ասպարեզում ամրապնդած Ադրբեջանի միջև, պետության ղեկավարը այն անվանեց մեր անկախության պատմության կարևոր իրադարձություններից մեկը: Իսկ նրանց համար, ովքեր կարող են չհասկանալ տեղի ունեցած նշանակալից միջազգային ձևաչափը՝ նախագահ Ալիևը 2025 թվականը անվանել է պատմական տարի ադրբեջանա-ամերիկյան հարաբերությունների համատեքստում: Ուրվագծելով Դոնալդ Թրամփի աշխատակազմի պրագմատիզմն ու պրոֆեսիոնալիզմը, այդ թվում նաև Ամերիկայի ազգային շահերի ըմբռնման մեջ, պետության ղեկավարը գիծ է անցկացրել Վաշինգտոնի և տարածաշրջանում մեծ ներուժին և ազդեցությանը տիրապետող Բաքվի միջև համագործակցության նկատմամբ, ինչը կարևոր է ԱՄՆ-ի համար: Նմանապես Ադրբեջանի համար էլ կարևոր են ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունները։
 
Փոխըմբռնման նշան է դարձել Սպիտակ տանը նախագահ Իլհամ Ալիևի ներկայությամբ՝ Թրամփի կողմից 907-րդ բաժնի կասեցումը, ինչը կրում է խորհրդանշական  բնույթ, մանավանդ որ այս անարդար փաստաթղթի նախաձեռնողներից մեկը այդ ժամանակ դեռ սենատոր տխրահռչակ Ջոզեֆ Բայդենն էր։ Որից հետո նախագահ Ի.Ալիևը անդրադարձել է՝ երկու երկրների միջև ռազմավարական գործընկերության խարտիայի մշակման աշխատանքների տեսանկյունին։ Այս առումով երկկողմ հարաբերությունների զարգացման անկրկնելիությունը դրսևորվել է նրանում, որ, ըստ Իլհամ Ալիևի, Վաշինգտոնում 2025 թվականի օգոստոսին կնքված համաձայնագրերը իրականացրեցին՝ Ադրբեջանի հիմնական մասի և նրա Նախչըվանի Ինքնավար Հանրապետության միջև աշխարհագրական կապ ստեղծելու մասին մեր երազանքը։ Որի համատեքստում նախագահ Ի.Ալիևը վստահեցրել է, որ Զանգեզուրի միջանցքը, որը, անկախ իր անունից, կդառնա Արևելք-Արևմուտք, Արևելք-Հարավ և, հնարավոր է, Հյուսիս-Հարավ երթուղիների մի մասը՝ կբացվի։ Հետևաբար, Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի շրջանակներում մեզ անհրաժեշտ բոլոր հարցերը լուծվել են այնպես, ինչպես ցանկանում էր ադրբեջանական ժողովուրդը։ Որի ֆոնին Ադրբեջանի և Միացյալ Նահանգների միջև հարաբերությունները, որոնք ճգնաժամի մեջ էին ընկել Բայդեն-Բլինկենի վարչակազմի մեր երկրի նկատմամբ անշնորհակալ վերաբերմունքի պատճառով, այսօր զարգանում են շատ գործնական և արդյունքների վրա կողմնորոշված ուղղությամբ։
 
Ամերիկյան ուղղությունից անմիջապես հետո, նախագահ Ի.Ալիևը ադրբեջանա-չինական հարաբերությունները հատուկ երանգներով լուսաբանել է՝ Համապարփակ ռազմավարական գործընկերության մասին ստորագրված համատեղ հռչակագրի պրիզմայով։ Չինաստանը անվանելով աշխարհի առաջատար երկրներից մեկը՝ Իլհամ Ալիևը փաստորեն ցույց տվեց, որ հենց Վաշինգտոնն ու Պեկին են հանդիսանում ամենալուրջ միջազգային դերակատարներ։ Այստեղ նրբությունը նրանում է, որ ներկայիս պատմական փուլում համաշխարհային մակարդակի շատ քաղաքական գործիչներ մի տեսակ ընտրություն են կատարում Պեկինի և Վաշինգտոնի միջև։ Իսկ պաշտոնական Բաքուն կրկին այդ գործիչներին ցույց է տալիս սկզբունքորեն այլ բնույթի աշխարհաքաղաքական դաս։ Եվ դա՝ բացառապես պետության ազգային շահերի պաշտպանության վրա հիմնված բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականությունն է։ Որի տեսանկյունից Իլհամ Ալիևը չի զլացել նշել Չինաստանի և Ադրբեջանի միջև համագործակցության նոր ոլորտը՝ ռազմատեխնիկական համագործակցությունը։ Սա ինքնին վկայում է իր մասին։
 
Մեր երկրի միջազգային նշանակությունը նախագահ Իլհամ Ալիևը ուրվագծել է նաև՝ D-8 կազմակերպության մասնակիցների թվին Ադրբեջանի անդամակցությամբ, որը միավորում է մահմեդական աշխարհի խոշորագույն երկրները, որը հիմնադրումից ի վեր նոր անդամներ չի ընդունել, և մեր երկրի՝ Կենտրոնական Ասիայի պետությունների խորհրդատվական խորհրդի լիիրավ անդամ դառնալու պրիզմայով, ինչը լիովին փոխում է տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակը: Ինչպես հստակեցրել է երկրի ղեկավարը, Կենտրոնական Ասիա-Ադրբեջան միությունը և C5-ը C6-ի վերածումը հսկայական նշանակություն ունեն ամբողջ աշխարհի համար, քանի որ կապվածությունը, տրանսպորտը, լոգիստիկան ներկայումս կարևոր դեր են խաղում բազմաթիվ առաջատար միջազգային դերակատարների համար, ովքեր լավ գիտակցում են, որ Կենտրոնական Ասիան Արևմուտքի հետ աշխարհագրական կապ հաստատել կարողացող միակ հուսալի երկիր է հանդիսանում Ադրբեջանը, որի հետ կապված Իլհամ Ալիևը Բաքվի ընկալման առումով օգտագործել է «կենդանի կամուրջ» տերմինը, մանավանդ որ լրջագույն աշխատանք է ընթանում՝ Կասպից ծովի հատակով օպտիկամանրաթելային մալուխ անցկացնելու և բազմաթիվ այլ նախագծերի իրականացման ուղղությամբ: Իսկ հաշվի առնելով Զանգեզուրի միջանցքի միջազգային նշանակությունը՝ որպես Միջին միջանցքի ճյուղ, Ադրբեջանի դերը որպես տրանսպորտային հանգույցի, հատկապես այնպիսինի, որը ելք չունի բաց ծով՝ աճում է: Մանավանդ որ այս տարածաշրջանից մենք փաստորեն կունենանք երկու ճանապարհ. Զանգեզուրի միջանցքը Հայաստանի միջով և Արազի միջանցքը Իրանի միջով։ Ինչը թույլ կտա գործնականորեն մի տարածաշրջանի մեջ միացնել Նախչըվանը, Արևելյան Զանգեզուրը և Ղարաբաղը։
 
Բնականաբար, նախագահ Ի.Ալիևը հատուկ ուշադրություն է հատկացրել թուրքական աշխարհի միասնությանը՝ հիշեցնելով այս տարի Թուրքական պետությունների կազմակերպության անդամ պետությունների համատեղ զորավարժություններ անցկացնելու մասին իր առաջարկը։ Եվ այստեղ էլ է դրսևորվում մեր նախագահի հեռատեսությունը, ով ուշադրություն է դարձրել մոլորակային մասշտաբով գործող միտումի վրա այն կտրվածքով, որ «ով ուժեղ է նա էլ ճիշտ է»։ Հերթական անգամ բարձրաձայն ընդգծելով աշխարհում միջազգային իրավունքի բացակայությունը՝ նախագահ Ի.Ալիևը հայտարարել է, որ այսօր ուժի, համագործակցության և դաշինքի ժամանակն է։ Դրանով հանդերձ, նախագահը հրապարակավ հայտարարել է, որ ոչ մի երկիր կամ առաջնորդ չպետք է որևէ անօրինական բան անի։ Այս ֆոնին նա ուշադրություն է հրավիրել մեր հզորության, այդ թվում նաև ռազմական ուժի կուտակման վրա։ Նրա կողմից մեջբերվեցին 2025 թվականին 1,4 միլիարդ մանաթի ռազմական արտադրության վերաբերյալ տվյալները, մինչդեռ ներկա ժամանակահատվածում Բաքուն ռազմական արտադրանք է արտահանում շուրջ  20 երկիր։
 
«Մենք պետք է ուժեղ և պատրաստ լինենք, որպեսզի ցանկացած պահի պաշտպանել մեր հողը, և ես վստահ եմ, որ այսուհետ մեր հողի ոչ մի թիզ այլևս ոչ մեկի կրունկի տակ չի ընկնի», - ասել է նախագահ Ալիևը,- որի համար մենք ունենք և՛ ուժ, և՛ կամք, և՛ ժողովրդի միասնություն: Ունենք ուժեղ Ադրբեջանի  պետություն»:
 
Նախագահ Ի.Ալիևը անդրադարձել է նաև՝ Մերձավոր Արևելքում իրավիճակը կայունացնելու գործողություններին Ադրբեջանի հնարավոր մասնակցության հարցին: Մինչդեռ նա դա արեց իրեն բնորոշ ձևով՝ իրերը իրենց անունով անվանելով: Զարմանք հայտնելով ՄԱԿ-ում ԱՄՆ-ի դեսպանի հայտարարության վերաբերյալ, որը հայտարարել է Մերձավոր Արևելքում որոշ գործողություններին մասնակցելու Բաքվի համաձայնության մասին՝ Ի.Ալիևը ընդգծեց, որ արաբական երկրների գործերը պետք է լուծեն իրենք, արաբական երկրները, իսկ ոչ արաբական մուսուլմանական պետությունները չպետք է շտապեն առաջ վազել: Նշելով, որ «մենք երբեք չենք մասնակցել ռազմական գործողություններին, և Ադրբեջանի սահմաններից դուրս ռազմական գործողություններին մասնակցությունը իմ կողմից ընդհանրապես չի քննարկվում», երկրի նախագահը նշել է հստակ տեղեկատվության բացակայությունը այն մասին, թե ով է տալու մանդատը և ինչպիսին կլինի այն: Որի հիման վրա Բաքուն ամերիկյան կողմին ներկայացրել է ավելի քան 20 հարցից բաղկացած հարցաթերթիկ:
 
Նախագահ Ի.Ալիևը արտահայտվել է նաև «կապույտ վառելիքի» համատեքստում, կանգ առնելով  էներգետիկ անվտանգության ապահովման գործում ադրբեջանական գազի կարևոր դերի վրա, ինչը տեղի է ունենում՝ խողովակաշարերի դիվերսիֆիկացված համակարգի և ամուր քաղաքական կապեր ունեցող հուսալի մատակարարի ամուր համբավի արդյունքում, քանի որ մեր հաճախորդների մեծ մասը Եվրամիության անդամներ են։
 
Պետության ղեկավարի երեկվա պատասխանների կարևոր ասպեկտներից մեկը Ադրբեջանի նպատակներից մեկի՝ արհեստական բանականության (ԱԲ) և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների տարածաշրջանային կենտրոն դառնալու ընդգծումն էր։ Որի հետ կապված ստեղծվում են տվյալների կենտրոններ, որոնց հաջող գործունեության համար անհրաժեշտ է զգալի էներգիա։ Եվ անմիջապես Ադրբեջանն է համարվում ընդհանրապես տարածաշրջանում միակ երկիրը, որն ունի էլեկտրաէներգիայի արտադրության լրացուցիչ հզորություններ։ Միևնույն ժամանակ, կիբերանվտանգության կենտրոնի ստեղծումը և այլ նախագծերը Բաքվին հնարավորություն են տալիս դառնալ ԱԲ կենտրոն, որի շրջանակներում մեր երկիրը ամերիկյան ընկերություններին դիտարկում է որպես հիմնական գործընկերներ։
 
Եկեք համաձայնվենք, որ վերը նշվածը նորից հաստատել է նախագահ Իլհամ Ալիևի ճշտությունը այն համատեքստում, որ նա միշտ ուշադրություն է դարձնում հետևյալ փաստի վրա. քաղաքական անկախության կարելի է հասնել տնտեսական անկախության հիման վրա։ Հետևաբար, նա մեկնաբանել է երկրի մի շարք տնտեսական ցուցանիշներ, ներառյալ մեր արտաքին պարտքի պատմականորեն ցածր մակարդակի վրա լինելը, որը Բաքուն կարող է հեշտությամբ մարել, քանի որ երկրի պահուստները այն գերազանցում են 16 կամ 17 անգամ։ Ոսկու պահուստների աճի շնորհիվ Պետական նավթային հիմնադրամը վաստակել է ավելի քան 10 միլիարդ դոլար, քանի որ ոսկու համաշխարհային գինը բարձրացել է։ Ինչը վկայում է մեր կանխատեսումների ճշգրտության մասին։ Այսօրվա դրությամբ պահուստները, հավանաբար, կազմում են 84 կամ 83 միլիարդ դոլար՝ մեկ շնչի հաշվով ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը աշխարհում, որը կարող է ունենալ որևէ երկիր։
 
Վերլուծելով Ադրբեջանի և Հայաստանի ֆինանսատնտեսական վիճակը՝ պետության ղեկավարը, ուշադրություն դարձնելով վերջինիս և Ռուսաստանի միջև ապրանքաշրջանառության աճի վրա, այդ «թվերը» անվանել է Երևանի կողմից պատժամիջոցների շրջանցման արդյունք։ Բայց, նրա խոսքով, ոչ Եվրահանձնաժողովում, ոչ Եվրախորհրդարանում, ոչ ԵԽԽՎ-ում ոչ ոք Հայաստանին նկատողություն չի արել։ Իսկ  ահա, Ադրբեջանի ՀՆԱ-ն աճում է ոչ թե պատժամիջոցներից խուսափողներին տրամադրվող օգնության, այլ բացառապես մեր տնտեսական ցուցանիշների շնորհիվ։ Հատկապես տնտեսական լուրջ ֆոնն է Բաքվին  թույլ տալիս հաջողությամբ իրականացնել սոցիալական քաղաքականությունը, մասնավորապես՝ մի շարք նշանակալի սոցիալական բարեփոխումների փաթեթների իրականացման ուղղությամբ, որի հիմքում՝ Ադրբեջանի քաղաքացիների շահեր են։
 
Օրինակ, վերջին տարիներին պետության կողմից բնակարաններ են տրամադրվել 16 հազար շեհիդների ընտանիքներին և պատերազմի վետերաններին։ Որի հետ ներդաշնակ յուրացվում են օկուպացիայից ազատագրված հողերը։ Իսկ ստուգված քայլերի շնորհիվ այս տարածքներն այժմ միացված են կենտրոնական ենթակառուցվածքներին, ստեղծվել է օղակաձև էլեկտրահամակարգ, վերականգնվել և զրոյից կառուցվել են ջրամբարներ։ Եվ, վերջապես, Ղարաբաղում և Արևելյան Զանգեզուրում այսօրվա դրությամբ ապրում է 70 հազար մարդ։
 
Սոցիալական տեսանկյունից կարևոր է հասկանալ նաև պետության ղեկավարի հայտարարությունը՝ ադրբեջաներենի որևէ այլ լեզվի ստվերի տակ մնալու անընդունելիության առումով։
 
Ինչպես միշտ, լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների հետ իր հարցազրույցում նախագահ Իլհամ Ալիևը ծրագրային ելույթ ունեցավ՝ լուսաբանելով բոլոր ոլորտների կարևորագույն հարցերը։ Ինչպես միշտ, նախագահի կողմից տարբեր հասցեներով ուղերձներ ուղարկվեցին, որոնք, ինչում մենք վստահ ենք, կլսվեն և կվերլուծվեն։
 
Այս առումով բոլոր շահագրգիռ կողմերի համար կարևոր է բաց չթողնել այն փաստը, որ պետության ղեկավարը միջազգային իրավունքը, ՄԱԿ-ը բնորոշել է որպես մնացուկներ։ Որի ֆոնի վրա, դրա ճշգրտման մեջ, ձևավորվում է նոր իրականություն, որը դրսևորվում է, այդ թվում նաև, թեկուզ ոչ մեծ երկրների, բայց քաղաքական, ռազմական և տնտեսական ներուժով երկրների առկայության մեջ։
 
Կարճ և հստակ։ Ինչպես նաև այն փաստագրման յուրովի ընկալմամբ, որ խաղաղության, անվտանգության և կայունության պահպանման շահերից ելնելով՝ անհրաժեշտ է ուժեղ լինել։ Որի տեսանկյունից, հավանաբար, անհնար է չհամաձայնվել, թե որքանով է Ադրբեջանը հաջողությամբ հասնում իր բոլոր նշված նպատակներին։ Ինչը և լուսաբանվել է նախագահ Իլհամ Ալիևի երեկվա հարցազրույցում։