«Stratfor»-ը և լավատեսության սահմանները Բաքուն և Երևանը՝ «ստվերային ԿՀՎ»-ի պրիզմայով

«Stratfor» վերլուծական կենտրոնը հրապարակել է՝  2026 թվականին հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների զարգացման նոր կանխատեսում, որում ներկայացվել է՝ նոր պատերազմի ռիսկի նվազելու, և շրջանակային խաղաղության համաձայնագրի դրույթների աստիճանաբար և չափազանց զգուշորեն իրականացնելու մասին եզրակացությունը։
 
Ընդհանուր առմամբ, «Stratfor»-ի եզրակացությունները թվում են զգուշավոր լավատեսական, սակայն, ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունից հետո դառնում է ակնհայտ. այս գնահատականների զգալի մասը միայն փաստագրում է վաղուց հայտնի տարածաշրջանային իրականությունը և կրկնում է այն թեզերը, որոնք վերջին տարիների ընթացքում Ադրբեջանում հնչեցվում են ինչպես պաշտոնական, այնպես  էլ փորձագիտական մակարդակներում։ Օրինակ, ներկայիս զեկույցի համաձայն, Երևանն ու Բաքուն կընտրեն սահմանափակ փոխազդեցության ուղին՝ խուսափելով կտրուկ քայլերից և լայնածավալ տնտեսական ինտեգրումից։ Առևտրի կարգավորումը՝ վերլուծաբանների կարծիքով, կդառնա մի տեսակ «վստահության թեստ». կողմերը կնախընտրեն նվազագույն, վերահսկվող համագործակցության ձևաչափեր, որոնք թույլ կտան նվազեցնել ռիսկերը՝ դրանով հանդերձ չստեղծելով քաղաքականապես զգայուն կախվածություններ։
 
Փաստորեն «Stratfor»-ը հավաստագրում է այն, ինչը վաղուց ակնհայտ է. Երկրորդ ղարաբաղյան պատերազմից հետո Ադրբեջանը ելնում է փուլային խաղաղության տրամաբանությունից, որում առանցքային պայման է հանդիսանում գործընկերոջ կանխատեսելիությունն ու պայմանավորվելու ունակությունը: Հենց սա է պատճառը, որ Բաքուն չի արագացնում տնտեսական ինտեգրացիան՝ նախընտրելով նախ հասնել հիմնարար հարցերի՝ սահմանների, հաղորդակցությունների և խաղաղության իրավական հիմքերի  լիովին կարգավորմանը։
 
«Stratfor»-ի կանխատեսման մեջ կենտրոնական տեղ է գրավում Հայաստանի ներքին իրավիճակը։ Վերլուծական կենտրոնը մատնանշում է ներկայիս վարչապետի նկատմամբ աճող հանրային դժգոհությունը, որը կապված է ինչպես «Ադրբեջանին զիջումների» մեջ մեղադրանքների, այնպես էլ Հայ եկեղեցու հետ նրա կոնֆլիկտի պատճառով։
 
Խաղաղ գործընթացի ճակատագիրը, ինչպես ուղղակիորեն խոստովանում են ամերիկացի վերլուծաբանները, անմիջականորեն կախված է նրանից, թե արդյոք Փաշինյանը կպահպանի իշխանությունը։ Նրա պարտության դեպքում, խաղաղ պայմանագրի իրականացումը կհայտնվի հարցականի տակ։ Այլ կերպ ասած, «Stratfor»-ը փաստորեն հաստատում է հետևյալը. խաղաղ պայմանագրի հիմնական արգելակը մնում է ոչ թե Բաքուն, այլ Հայաստանի ներքին քաղաքական անորոշությունը։
 
Եթե Փաշինյանը պահպանի իշխանությունը, ինչպես կանխատեսում է «Stratfor»-ը՝ նա առաջնահերթություն կտա TRIPP-ի («Թրամփի երթուղի հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման») իրականացմանը, որի վերաբերյալ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել Վաշինգտոնում՝ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին։ Այս նախագիծը դիտվում է որպես նոր, Արևմուտքի վրա կողմնորոշումով տարածաշրջանային ճարտարապետության առանցքային տարր։
 
Ինչպես նշում է «Stratfor»-ը, Բաքուն՝ իր հերթին, TRIPP-ին զուգահեռ կավարտի Իրանի միջով Արազի միջանցքի իր հատվածի շինարարությունը, միաժամանակ պահպանելով վերջինիս որպես լծակ և Հայաստանը տարածաշրջանային ինտեգրացիայից բացառող այլընտրանք՝ նրա ոչ կառուցողական դիրքորոշման դեպքում։ Այս մոտեցումը լիովին համապատասխանում է վերջին տարիներին Ադրբեջանի քաղաքականության տրամաբանությանը՝ համագործակցության բացություն՝ մեկ երթուղուց կամ գործընկերոջից կախվածության բացակայության դեպքում։
 
Առանձին ուշադրության է արժանի Ռուսաստանի դերի գնահատումը։ «Stratfor»-ը ընդունում է, որ Մոսկվան կփորձի մարտահրավեր նետել TRIPP-ի զարգացմանը, սակայն Հարավային Կովկասում նրա թուլացած դիրքը զգալիորեն սահմանափակում է իրական ազդեցության նրա ներուժը։ Ռուսաստանը այլևս ի վիճակի չէ պարտադրել ոչ իր սեփական կարգավորման մոդելը, ոչ արդյունավետորեն ազդել Երևանի և Բաքվի արտաքին քաղաքականության վրա։ Սա ուժերի հավասարակշռության փաստագրման ևս մեկ օրինակ է։
 
Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում զեկույցի համեմատությունը՝ «Stratfor»-ի անցյալ տարվա սկզբին հրապարակված կանխատեսման հետ։ Այն ժամանակ վերլուծական կենտրոնը նույնպես նշել էր, որ տեսականորեն խաղաղ պայմանագրի ստորագրումը մոտ է, սակայն հատկապես սահմանների սահմանազատման և սահմանագծման հարցերը կարող են հանգեցնել գործընթացի հետաձգվելուն։ Առավել ևս, վերլուծաբանները զգուշացնում էին, որ տարվա երկրորդ կեսին հայ-ադրբեջանական սահմանին լարվածությունը կարող է սրվել, եթե բանակցությունները դադարեցվեն, սակայն դրանով հանդերձ ընդգծելով, որ խոշոր սրացման ռիսկը մնում է ցածր։
 
Ոչ պակաս կարևոր է նաև մեկ այլ կետ. մեկ տարվա ընթացքում հիմնական հարցը այնպես էլ չի լուծվել։ Ադրբեջանական լրատվամիջոցները, քաղաքական գործիչները և փորձագետները բազմիցս ընդգծել են. հատկապես Երևանի գործողություններն են (կամ անգործությունը) հետաձգում խաղաղ պայմանագրի վերջնական ստորագրումը։ Հայաստանի ղեկավարությունը մինչև հիմա փոփոխություններ չի մտցրել երկրի սահմանադրության մեջ, որտեղ տարածքային պահանջներ են  պարունակվում Ադրբեջանի նկատմամբ։ Այս հարցը մնում է սկզբունքային Բաքվի համար, քանի որ խոսքը ոչ թե խորհրդանիշի, այլ ապագա խաղաղության իրավական հիմքի մասին է։ Առանց այդ հակասությունները  լուծելու, ցանկացած պայմանագիր կարող է մնալ որպես ձևականություն։
 
Այսպիսով, նույնիսկ «Stratfor»-ի մեկնաբանության մեջ ակնհայտ է դառնում. գնդակը Հայաստանի ղեկավարության և հասարակության դաշտում է։ Ադրբեջանը աշխատանքի իր մասը կատարել է՝ վերականգնել է իր տարածքային ամբողջականությունը, առաջարկել է խաղաղ պայմանագրի շրջանակներ և արտահայտել առաջ շարժվելու իր պատրաստակամությունը։
 
Հարցը նրանում է, թե արդյոք Հայաստանը պատրաստ է անել հաջորդ քայլը՝ ոչ թե հայտարարությունների, այլև կոնկրետ քաղաքական և իրավական որոշումների մակարդակով։ Քանի դեռ այս քայլը հետաձգվում է, բոլոր վերլուծական զեկույցները, ներառյալ «Stratfor»-ի կանխատեսումները, պարզապես կփաստագրեն ստատուս քվոն, որտեղ խաղաղությունը հնարավոր է, բայց երաշխավորված չէ։