Թուրքական աշխարհը Վաշինգտոնի ուշադրության կենտրոնում Կենտրոնական Ասիայից փորձագետները՝ Caliber.Az կայքում

Թուրքական պետությունների կազմակերպությունը (ԹՊԿ) արագորեն դառնում է՝ Կենտրոնական Ասիայում համագործակցության կարևորագույն գործիք: Նման գաղափարը ամերիկյան «The National Interest» հրատարակչությունում հրապարակված իր հոդվածում հնչեցրել է՝ Հադսոնի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Լյուկ Քոֆին:
 
Հոդվածի հեղինակը նաև նշել է, որ «եթե Միացյալ Նահանգները ցանկանում է լինել մրցունակ մեծ տերությունների մրցակցության դարաշրջանում, ապա անհրաժեշտ է Թուրքական պետությունների կազմակերպության նման կազմակերպությունների հետ շատ ավելի լուրջ փոխգործակցել»:
 
Այնուհետև նա ներկայացնում է ավելի առարկայական վերլուծություն, թե որ ոլորտներում և ինչու է ԱՄՆ-ի համար այդքան կարևոր հարաբերություններ հաստատել ԹՊԿ-ի հետ: Նրա կարծիքով, Կազմակերպությունը դառնում է Եվրասիական մայրցամաքի այն քիչ աշխարհաքաղաքական բևեռներից մեկը, որը, Վաշինգտոնի տեսանկյունից, հանդես է գալիս որպես հավասարակշռող ուժ, և «ԹՊԿ-ի հետ համագործակցությունից հրաժարվելը հավասարազոր կլինի աշխարհաքաղաքական անփութության և չի ծառայի Ամերիկայի շահերին՝ մեծ տերությունների մրցակցության դարաշրջանում»:
 
Իսկ Հադսոնի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատողի եզրակացությունների մասին ի՞նչ են մտածում անմիջականորեն ԹՊԿ-ի երկրներում: Այս թեման մեկնաբանելու խնդրանքով Caliber.Az-ը դիմել է՝ Ուզբեկստանից, Ղրղզստանից և Ղազախստանից փորձագետներին։
 
Այսպես, պատմական գիտությունների դոկտոր, Համաշխարհային տնտեսության և դիվանագիտության համալսարանի (Տաշքենդ) քաղաքագիտության ամբիոնի պրոֆեսոր Ռանոհոն Տուրսունովը համարում է, որ ամերիկյան վերլուծաբանի հայտարարությունը ընդհանուր առմամբ արտացոլում է՝ Եվրասիայում տեղի ունեցող փոփոխությունների վերընթաց ըմբռնում, բայց ԹՊԿ-ի դերի լիարժեք գնահատման համար անհրաժեշտ է դուրս գալ տարածաշրջանի, որպես գլոբալ քաղաքականության ծայրամասային տարածքի ավանդական ընկալման շրջանակներից։
 
«Այս առումով, կցանկանայի նշել, որ Կազմակերպությունը իրենից ներկայացնում է ոչ թե գաղափարախոսական և ոչ թե դաշինքային նախագիծ, այլ ընդհանուր պատմակամշակութային արմատներով և փոխլրացնող տնտեսություններով պետությունների միջև տնտեսական, տրանսպորտային, հումանիտար և տեխնոլոգիական համագործակցությունը խորացնելուն ուղղված պրագմատիկ բազմակողմ հարթակ։ Հենց այս պրագմատիզմն է այն տարբերում շատ այլ տարածաշրջանային ձևաչափերից։
 
Աշխարհատնտեսական չափման տեսանկյունից անհրաժեշտ է նշել, որ Թուրքական պետությունների կազմակերպության անդամ երկրների միագումար ներուժը ընդգրկում է՝ Արևելք-Արևմուտք և Հյուսիս-Հարավ ռազմավարական կարևոր տրանսպորտային միջանցքներ, բացի այդ, նրանք իրենց տրամադրության տակ ունեն զգալի էներգետիկ ռեսուրսներ և իրենից ներկայացնում են աճող ներքին շուկա։ Գլոբալ մատակարարման շղթաների մասնատման և այլընտրանքային լոգիստիկ ուղիների որոնման պայմաններում թուրքական տարածքի դերը, որպես տարանցիկ և արտադրական կենտրոն՝ աճում է։ Այս գործոնի թերագնահատումը կարող է հանգեցնել արտաքին գործընկերների, ներառյալ ԱՄՆ-ի համար բաց թողնված հնարավորությունների», - ասել է նա։
 
Փորձագետը նաև նշել է, որ ԹՊԿ-ն քաղաքական և դիվանագիտական առումով իրեն չի դիրքավորում որպես որևէ գլոբալ կամ տարածաշրջանային ուժային կենտրոնների հակակշիռ, ընդհակառակը, անդամ պետությունները, ներառյալ Ուզբեկստանը, հետևողականորեն հանդես են գալիս՝ բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականության, ԱՄՆ-ի, ԵՄ-ի, Չինաստանի, Ռուսաստանի և Ասիայի երկրների հետ համագործակցության բացության, ինչպես նաև առանց փակ դաշինքների ձևավորմանը՝ տարածաշրջանային կայունության ամրապնդման օգտին։ Այս համատեքստում, ԹՊԿ-ի հետ ԱՄՆ-ի ավելի ակտիվ փոխգործակցությունը կարող է նպաստել վստահության ամրապնդմանը, աշխարհաքաղաքական բևեռացման նվազեցմանը և Կենտրոնական Եվրասիայում համագործակցության ներառական ձևերի զարգացմանը։
 
«Նշեմ, որ Ուզբեկստանի համար ԹՊԿ-ին մասնակցությունը՝ առաջին հերթին, տնտեսական արդիականացումը արագացնելու, արտաքին հարաբերությունները դիվերսիֆիկացնելու և Կենտրոնական Ասիայում տարածաշրջանային կապակցվածությունը խթանելու գործիք է։ Ամերիկյան  վերլուծաբանությանը հաճախ բնորոշ է Կենտրոնական Ասիան դիտարկել առավելապես անվտանգության պրիզմայի միջով։ Մինչդեռ, այսօր կայունության առանցքային շարժիչ ուժերն են դառնում տնտեսական զարգացումը, ենթակառուցվածքները, կրթությունը և թվային փոխակերպումը՝ հատկապես այս ոլորտներում է ԹՊԿ-ն ցուցաբերում գործնական արդյունքներ։
 
Եթե ԱՄՆ-ը իրոք մտադիր է փոխել Թուրքական պետությունների կազմակերպության նկատմամբ իր ընկալումը, ապա դա կարող է արտահայտվել ոչ թե կազմակերպության քաղաքականացման, այլ ԱՄՆ-ԹՊԿ ինստիտուցիոնալ երկխոսության, համատեղ ենթակառուցվածքային և կլիմայական նախագծերի աջակցության, կրթական և փորձագիտական փոխանակումների ընդլայնման մեջ, ինչպես նաև նրա հետ որպես տարածաշրջանային գործընկերոջ, այլ ոչ թե մրցակցային միավորի փոխազդեցության մեջ», - հայտարարել է քաղաքագետը։
 
Միևնույն ժամանակ, ղրղզ միջազգային հարաբերությունների փորձագետ Էդիլ Օսմոնբետովը կարծում է, որ այսօր, հատկապես Վենեսուելայում ԱՄՆ-ի հատուկ գործողությունից հետո, միջազգային քաղաքականությունը մնում է նոր աշխարհաքաղաքական իրականության մեջ, որտեղ հիմնական նշանաբանը՝ խաղաղությունն է ուժի միջոցով։
 
«Հիմա այն երկրներում, որոնք տարբեր պատճառներով զգալի աշխարհաքաղաքական ճնշում են կրել, կհայտնվեն էլ ավելի մարտահրավերներ և սպառնալիքներ, որոնք նախկինում նրանց մոտ, հնարավոր է նույնիսկ չէին ծագում ո՛չ տարածաշրջանային, ո՛չ էլ միջազգային մակարդակներում։ Համապատասխանաբար, այս պայմաններում Թուրքական պետությունների կազմակերպությունը մեծ դեր է խաղում, և  ոչ միայն մշակութային, մարդասիրական, այլ նաև քաղաքական առումով։
 
ԹՊԿ-ն կարող է դառնալ յուրահատուկ աշխարհաքաղաքական հովանոց, որտեղ յուրաքանչյուր թուրքական երկիր կարող է հետապնդել իր շահերը, հաստատել փոխգործունեությունը՝ պատկերավոր ասած, անկախ եղանակային պայմաններից մեծ քաղաքականության աշխարհում։ Այսօր ընթանում է հստակ տարածաշրջանայնացման գործընթաց, և մենք տեսնում ենք, որ պատմական, մշակութային, տնտեսական, լեզվային կամ այլ չափանիշների հիման վրա միավորվող պետությունների համար ավելի հեշտ է գոյատևել ժամանակակից դաժան աշխարհում, քանի որ, այս պահին աշխարհի բոլոր երկրների, հատկապես հետխորհրդային տարածքում, Կենտրոնական Ասիայում և Հարավային Կովկասում գտնվողների համար աշխարհաքաղաքական հիմնական հմտություն է հանդիսանում նոր պայմաններին աշխարհաքաղաքական հարմարվողականությունը։ Համապատասխանաբար, երբ երկրների խմբերը տարբեր հիմքերի վրա միավորվում են տարածաշրջանային բլոկների մեջ, ապա նրանց աշխարհաքաղաքական կշիռը մեծանում է, նրանց համար հեշտ է պաշտպանել իրենց ազգային շահերը միջազգային հարթակներում, գլոբալ դերակատարների հետ երկկողմ բանակցություններում։ Եվ միանգամայն ակնհայտ է, որ 2026 թվականը կլինի ճակատագրական այդ պետություներից շատերի համար», - ասել է քաղաքագետը։
 
Նրա խոսքով, այս նոր աշխարհում Միացյալ Նահանգների հետ փոխգործակցությունը կարևոր դեր է խաղում, քանի որ Վենեսուելայում տեղի ունեցած իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ այլևս որևէ բազմաբևեռ աշխարհ չկա, այլ կա մեկ գլոբալ դերակատար՝ ԱՄՆ, մի տերություն, որը կարող է փոխել բազմաթիվ երկրների աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական կոնֆիգուրացիան, ազդել հակամարտությունների վրա, հաստատել խաղաղ երկխոսություն և այլն։
 
«Նման պայմաններում շատ երկրների համար դժվար է որոշել իրենց ուղղությունը։ Կա այսպիսի մի ասացվածք. «ԱՄՆ-ը բոլոր երկրների հարևանն է», այսինքն, Միացյալ Նահանգների հետ երկողմ կամ բազմակողմ հիման վրա, կամ այլ ձևաչափերով համագործակցությունը՝ անվտանգության և կայունության գրավականն է։ Շատ երկրներ գիտակցում են դա և այս հիմքի վրա են կառուցում իրենց հարաբերությունները Վաշինգտոնի հետ։ Այս համատեքստում խոշոր նախագծերի շրջանակներում ԱՄՆ-ի հետ ԹՊԿ-ի փոխգործունեությունը էական դեր կխաղա։
 
Այստեղ պետք է հասկանալ, որ Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանի կարևորությունը 2025 թվականին աճել է։ Դրա վառ օրինակ է հանդիսանում այն, որ նոյեմբերի 6-ին Դոնալդ Թրամփի Վաշինգտոնում հանդիպեց Կենտրոնական Ասիայի երկրների բոլոր ղեկավարների հետ։ Սա խոսում է՝ Կենտրոնական Ասիայի կարևորության, նրա աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական նշանակության, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Չինաստանի միջև աշխարհաքաղաքական մրցակցության մասին։ Այս գործընթացների հետագա նշիչը, ինչպես խոստացվել էր Վաշինգտոնի գագաթնաժողովում, կարող է դառնա՝լ ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոյի 2026 թվականին անմիջական այցը տարածաշրջան և ընդհանուր երկխոսությունը բոլոր տարածաշրջանային երկրների հետ, ինչը գլոբալ դերակատարների համար կդառնա ազդանշան, որ մենք անցնում ենք՝ նոր իրականություն կազմավորող այս գլխավոր դերակատարի հետ փոխգործակցության նոր մակարդակին։
 
Ինչ վերաբերում է ԹՊԿ-ին, ապա կարծում եմ, որ Հարավային Կովկասի միջոցով բազմամոդալ տարանցիկ նախագծերը ամրապնդում են՝ Կենտրոնական Ասիայի, մասնավորապես նաև ընդհանուր առմամբ Թուրքական պետությունների կազմակերպության դիրքերը։ Սրանք փոխկապակցված երևույթներ են», - ընդգծել է Է. Օսմոնբետովը։
 
Մինչդեռ, ղազախ քաղաքագետ Ազադ Ախմետովը վստահ է, որ ամերիկացի վերլուծաբանների նման եզրակացությունները միայն ընդգծում են՝ ԱՄՆ-ի քաղաքական գիտակցության վերաձևավորման գործոնը և որ մոտ ապագայում դրանք կավելանան։
 
«Վստահ եմ, որ 2026 թվականը կլինի Միացիալ Նահանգների, չեմ վախենա այդ խոսքից՝ ճակատամարտի տարի Կենտրոնական Ասիայում ազդեցության, բոլոր տարածաշրջանային երկրների հետ հստակ և կարևոր կապերի կառուցման համար։ Տարածաշրջանից դուրս մղել Չինաստանին՝ սա է Թրամփի գլխավոր գաղափարը,  ով հիանալի հասկանում է այս խնդրի կարևորությունը։ Հարավային Կովկասում ԱՄՆ-ի թիրախային ազդեցությունը հաստատվել է TRIPP-ի միջոցով, և հաջորդ թիրախը՝ մեր տարածաշրջանն է։
 
Թրամփն շատ կարճ ընդմիջում ունի, քանի դեռ Չինաստանը զբաղված է այլ աշխարհաքաղաքական հարցերով։ Սակայն Պեկինն արդեն հաստատել է իր ազդեցությունը տարածաշրջանում, նա նույնիսկ զգալիորեն դուրս է մղել ռուսական գործոնը, և ԱՄՆ-ը հիմա պետք է ձգտի, որպեսզի Կենտրոնական Ասիայի երկրներին առաջարկել հետաքրքիր, շահավետ և խոստումնալից նախագծեր, որոնք կարող են ինչ-որ կերպ վերաուղղորդել նրանց համագործակցությունը դեպի Արևմուտք։ Հասկանալի է, որ դա հազիվ թե լիովին հաջողվի, բայց հատկապես հիմա է Վաշինգտոնը հայտնվել հեռացող գնացքի ոտնատեղի վրա, այսպես ասած, «ցատկելու» հնարավորության առաջ։ Վաղը արդեն ուշ կլինի, Չինաստանի գերիշխանությունը տարածաշրջանում տարեցտարի աճում է։ Այնպես որ, համագործակցությունը այնպիսի կազմակերպության հետ, ինչպիսին է տարածաշրջանի գրեթե բոլոր երկրները միավորող ԹՊԿ-ն՝ կարևոր գործիք է, որի միջոցով Վաշինգտոնը կարող է շրջանցել Չինաստանը, որը, ի դեպ, հավանաբար, նույնպես որոշակի ռազմավարություններ է մշակում այս ուղղությամբ», - եզրափակել է Ա. Ախմետովը։