Երևանը նեղացել է պատմությունից Ալիևի ելույթին՝ Սիմոնյանի և Ռուբինյանի արձագանքի շուրջ

Հայաստանում, անկասկած, լարված հետևում են մեր երկրում տեղի ունեցողներին: Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում նախագահ Իլհամ Ալիևի ելույթներին: Մենք ականատես ենք եղել նրան, թե ինչպես են Հայաստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաները մեկնաբանել Ադրբեջանի ղեկավարի այս կամ այն թեզերը։ Առանց այդ մեկնաբանություններին չի անցել նաև այս անգամ։ Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի 80-ամյակին նվիրված նիստում նախագահ Ալիևի ելույթը բուռն արձագանք է առաջացրել Հայաստանում, ներառյալ Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահ Ալեն Սիմոնյանի և նրա տեղակալ Ռուբեն Ռուբինյանի մոտ:
 
Հայ օրենսդիրներին շփոթեցրել է Իլհամ Ալիևի հետևյալ խոսքերը. «Մենք պետք է վերադառնանք մեր պատմական հողեր՝ ոչ թե տանկերով, այլ մեքենաներով... Բավական է նայել  XX դարի սկզբին ցարական Ռուսաստանի կողմից հրատարակված քարտեզներին, որպեսզի յուրաքանչյուրը կարողանա համոզվել, որ ներկայիս Հայաստանի տարածքում գտնվող տեղանունների բացարձակ մեծամասնությունը ունի ադրբեջանական ծագում: Այս քարտեզներում չկա Սևան անունով լիճ: Դրանց վրա կա Գյոյչա լիճը, և այնտեղ արտացոլված են մեր կողմից օգտագործվող մյուս բոլոր պատմական տեղանունները: Այդ քարտեզները մենք չենք կազմել, հետևաբար ոչ ոք չի կարող ասել, որ մենք այստեղ կեղծիքով ենք զբաղվում։ Դրանք կազմվել են ցարական Ռուսաստանի կողմից։ Այդ նույն ցարական Ռուսաստանի, որը մի ժամանակ հայերին Իրանից և Արևելյան Անատոլիայից վերաբնակեցրել է մեր ղարաբաղյան հողերում՝ բնակչության էթնիկ և կրոնական կազմը փոխելու համար։ Այսինքն այս քարտեզները ամբողջությամբ հիմնված են պատմական իրողության վրա»։
 
Հայաստանի խորհրդարանի խոսնակ Ալեն Սիմոնյանը մեկնաբանելով նախագահ Իլհամ Ալիևի ելույթը, հայտարարել է, որ «եթե խորանանք պատմության մեջ, պարզ կդառնա, որ ադրբեջանցիները եկել են Ալթայից»։
 
Իսկ տեսեք ինչ է ասել Ռուբեն Ռուբինյանը. «Եթե բավականաչափ հետ գնանք, մի պահ մենք հին քարտեզների վրա չենք տեսնի Սևան անունը։ Դրա փոխարեն կտեսնենք Գեղամա կամ Գեղարքունիք ծովը։ Եվ մենք չենք տեսնի Ադրբեջանը»։
 
Այս արտահայտությունները առաջացնում են դեժավյուի կայուն զգացողություն (ի դեպ, ուղիղ մեկ տարի առաջ Սիմոնյանը արդեն հայտարարել է նման ինչ որ բան) և հանգում են նույն կլիշեյացված պատմվածքների հիմնարար ամբողջությանը, որոնք ձևավորել են բացառիկության հայկական գաղափարախոսության ջատագովները և որոնք, ցավոք, երկար ժամանակի ընթացքում հանդիսացել է Հայաստանի պետական գաղափարախոսություն։ Այս պատմվածքների համաձայն՝ «ադրբեջանցիները եկել են Ալթայից, մինչդեռ հայերը՝ Կովկասի բնիկներ են», և «Ադրբեջանը պատմության մեջ գոյություն չի ունեցել մինչև 1918 թվականը»։ Այս դիսկուրսը ժամանակին զարգացվել է Հայաստանի երեք նախկին ֆաշիստ նախագահների կողմից, որոնցից մեկը նույնիսկ ասելիքը հասցրել է այն բանին, որ հայտարարել է հայերի և ադրբեջանցիների «գենետիկ անհամատեղելիության» մասին։ Դրանով հանդերձ, Տեր-Պետրոսյանի, Քոչարյանի և Սարգսյանի օրոք Հայաստանում պետական մակարդակով անցկացվել է թուրքաֆոբիայի, էթնիկ ու ռասսայական խտրականության քաղաքականություն։
 
Եվ եթե նախկին ղեկավարների հետ կապված ամեն ինչ առանց այդ էլ պարզ է, ապա Հայաստանի ներկայիս իշխող վերնախավի կողմից նմանատիպ պատմվածքների հնչեցումը կասկածի տակ է դնում՝ նրանց շահագրգռվածությունը իրական խաղաղության մեջ։ Սիմոնյանի և Ռուբինյանի հայտարարությունները փաստորեն հանդիսանում են ադրբեջանաֆոբիայի և էթնիկ ու ռասսայական անհանդուրժողականության քաղաքականության բաղադրիչ։
 
Գյոյչա լճի պատմական անվանման շեշտադրումը չի ենթադրում որևէ տարածքային պահանջներ Հայաստանի նկատմամբ։ Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների կողմից նախաձեռնված «Վերադարձ Արևմտյան Ադրբեջան» հայեցակարգը հիմնված է վերադարձի իրավունքի սկզբունքի վրա։ Մանավանդ, որ Ի.Ալիևը հստակորեն հայտարարել է, որ «ադրբեջանցիների վերադարձը ներկայիս Հայաստան չպետք է վախեցնի հայ ժողովրդին և հայկական պետությանը»։
 
Սակայն Երևանում նորից նախընտրել են նեղանալ։ «Ըստ էության, ավելացնելու ոչինչ չկա, բացի նրանից, որ նման հայտարարությունները չեն համապատասխանում երկկողմ հարաբերությունների առկա տրամաբանությանը», - ասել է Սիմոնյանը։ Իսկ Ռուբինյանն էլ հավելել է, որ հետ վերադառնալու իմաստ ընդհանրապես չկա։ «Մենք պետք է առաջ շարժվենք։ Սրանում է կայանում օգոստոսի 8-ի հռչակագրի էությունը»։
 
Բայց առաջ շարժվելը՝  չի նշանակում աչք փակել իրենց տներից վտարված մի քանի հարյուր հազար ադրբեջանցիների իրավունքների վրա։ Մեր հասարակության մեջ կա այն արդարացված վախը, որ Հայաստանում նորից կարող են իշխանության գալ «միացումի» կողմնակիցները և կատարել ռևանշի փորձ։ Նվազագույնը, որը մենք պետք է անենք, որպեսզի կանխել այդ ռիսկը՝ դա դրա մասին չմոռանալն է։ Իսկ նշանակում է, որ մենք պետք է և՛ Զանգեզուրի, և՛ Գյոյչա-մահալի, և այլ տարածքների մասին հիշենք ոչ թե որպես այն հողերի մասին, որոնք պետք է միացվեն Ադրբեջանին, այլ զուտ որպես պատմական փաստերի մասին, այն հողերի մասին, որտեղ ադրբեջանցիները դարերով ապրել են և որտեղ պետք է վերադառնան։ Մեզ անհրաժեշտ է հիշել այդ մասին, որպեսզի այլևս պատերազմ չլինի։