ՄԱԿ-ի անկատարելիությունը. ինչպե՞ս հաղթահարել դա Օտարերկրյա փորձագետները՝ Caliber.Az-կայքում

Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը հայտարարել է, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը հրատապ և արմատական բարեփոխումների կարիք ունի։ Այդ մասին, ինչպես հայտնել է նրա վարչակազմը՝ նա գրել է կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերիշին ուղղված ուղերձում։

«ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կառուցվածքը, որը հեռու է գլոբալ խաղաղության և անվտանգության ապահովման իր պարտականությունների կատարումից, պետք է արմատապես փոխվի։ Մենք կշարունակենք աջակցել այն բոլոր ընկերներին, ովքեր ձգտում են արդար միջազգային համակարգի և ժամանակակից պայմաններին համապատասխանող ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին,- ասվում է հաղորդագրության մեջ։

Էրդողանը հավելել է, որ Աֆրիկյան մայրցամաքին նույնպես պետք է հնարավորություն ընձեռվի իր ավանդը ներդնել այս արդար համակարգում։ Նա կրկնել է իր հին բանաձևը, որ «աշխարհը 5-ից ավել է» և նշել է, որ դա ասում է ամեն հարմար առիթի դեպքում:

Հետաքրքիր է, գործնականում ինչպիսի՞ կոնկրետ քայլեր կկարողանային ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին տալ նոր ու ավելի ճիշտ բովանդակություն։ Ի՞նչ նկատի ունի Թուրքիայի նախագահը։ Նա նախկինում արդեն ասել է, որ ներկա ճգնաժամային իրավիճակից ելքը կայանում է՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամների կազմի ընդլայնման մեջ՝ այն հինգ պետությունների, որոնք պաշտոնապես տիրապետում են միջուկային զենքին։ Ի՞նչ միջոցներ կարելի է ձեռնարկել, որպեսզի բարելավվել այս համակարգը:

Այս հաշվով իրենց դատողություններով Caliber.Az-ի հետ համաձայնվել են կիսվել օտարերկրյա հայտնի փորձագետները։

Ամերիկացի քաղաքագետ Էնդրյու Կորիբկոն ենթադրում է, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բարեփոխումը տեղի կունենա միայն այն ժամանակ, երբ հինգ մշտական անդամների միջև ձեռք բերվի կոնսենսուս այն մասին, թե ուրիշ ով կմիանա նրանց, և նոր անդամների ընդունման հաջորդականության շուրջ։

«Նրանք բոլորը համաձայն են նրա հետ, որ բարեփոխումներն անհրաժեշտ են, և կողմ են Աֆրիկայի միանալուն, բայց ծագում են հարցեր այն մասին, թե աֆրիկյան որ երկիրը կամ երկրները պետք է միանան: Կարող է արդյո՞ք Աֆրիկյան միությունը (ԱՄ) ստանալ այդ տեղը որևէ կոնկրետ երկրի փոխարեն: Եթե այո, ապա դա ինչպե՞ս կաշխատի: Իսկ ի՞նչ կասեք այն հաշվով, որպեսզի երկրները աֆրիկյան մշտական տեղը զբաղեցնեին ռոտացիայի սկզբունքով։ Օրինակ, այնպիսի աֆրիկյան երկրները, ինչպիսիք են Եգիպտոսը, Եթովպիան, Նիգերիան և Հարավային Աֆրիկան»,- ասում է փորձագետը։

Ինչ վերաբերում է նոր անդամների ընդունման հաջորդականությանը, այլ հավակնորդներ, ինչպիսիք են Բրազիլիան, Գերմանիան, Հնդկաստանը, Ինդոնեզիան և Ճապոնիան, կարող են իրենց վիրավորված զգալ, եթե աֆրիկյան երկիրը/երկրները կամ Աֆրիկյան միությունը իրենցից շուտ դառնան ՄԱԿ ԱԽ-ի մշտական անդամներ, համարում է նա:

«ՄԱԿ-ի հինգ մշտական անդամները նաև ունեն իրենց ազգային շահերը, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել: Օրինակ, Ռուսաստանը ցանկանում է, որպեսզի Հնդկաստանը հնարավորինս շուտ միանա, բայց Չինաստանը սահմանային չլուծված վեճի և Գլոբալ Հարավում առաջատարի համար առավել ուժեղ մրցակցության պատճառով սառնությամբ է վերաբերվում դրան:

Չինաստանը նաև չի ուզում, որ իր պատմական մրցակից՝ Ճապոնիան, երբևէ միանա, հատկապես նրանից հետո, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը ստեղծվել է խաղաղությունը պաշտպանելու և մեկ այլ համաշխարհային պատերազմ կանխելու համար, ինչպիսին Տոկիոն հրահրեց Ասիայում:

Մեկ այլ գործոնը, որը պետք է հաշվի առնել՝ հանդիսանում է ներոլորտային մրցակցությունը Ռուսաստանի, Չինաստանի և Արևմուտքի միջև: Յուրաքանչյուր իրական դաշինքը կշռադատելու է, թե նոր անդամները ինչպես կարող են ազդել նրանց միջև հավասարակշռության վրա: Այս հաշվարկները կախված չեն անդամակցությանը հավակնորդների և այլ երկրների կողմից արտաքին ճնշումներից»,- ասում է քաղաքագետը։

Բացի այդ, նա համարում է, որ միջազգային հարաբերություններում առկա ճգնաժամը նույնպես կապված չէ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամների մակարդակով ներկայացվածության բացակայության հետ։

«Կենսական հարցերի շուրջ համաձայնության գալու անընդունակությունը հանդիսանում է լուրջ խոչընդոտ դրանց լուծման համար, իսկ վետոյի իրավունք ունեցող երկրների թվի ավելացումը միայն էլ ավելի կբարդացնի դրան հասնելու ջանքերը: Մշտական անդամների համար նույնպես շատ դժվար է ապահովել միջազգային իրավունքի պահպանումը, երբ իրենց միջուկային գործընկերներից մեկը մեղադրվում է այն խախտելու մեջ:

Իր բնույթով ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդն անզոր էր գործել, երբ ԱՄՆ-ը ներխուժեց Իրաք կամ Ռուսաստանը հատուկ գործողություն սկսեց Ուկրաինայում, մինչդեռ կողմերից յուրաքանչյուրը պնդում էր, որ նրանք դա անելու միջազգային իրավական իրավունք ունեն: Այն ժամանակ կարող էին ձևավորվել համախոհ երկրների այսպես կոչված «ցանկացողների կոալիցիաներ», օրինակ, ինչպիսին այն է, որը ԱՄՆ-ն ղեկավարում է Ռուսաստանի նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառելու և Ուկրաինային զինելու համար, բայց այնպիսի պետություններ, ինչպիսին Ռուսաստանն է, համարում են, որ նման քայլերը չեն համապատասխանում միջազգային իրավունքին, քանի որ դրանք չեն արժանացել հավանության ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից:

Պատճառը, որի համար աշխարհը ներկայումս այդքան անկայուն է՝ կայանում է նրանում, որ ԱՄՆ-ի միաբևեռ գերիշխանությունը անդառնալիորեն նվազել է, իսկ դրանից հետո լիովին բազմաբևեռ աշխարհակարգը դեռ չի ձևավորվել: Երկրների մեծամասնությունը առաջնահերթություն են տալիս նրան, ինչը իրենց ղեկավարությունը համարում է իրենց օբյեկտիվ ազգային շահեր՝ ի հաշիվ կանխատեսվող հավաքական շահերի, քանի որ միջազգային վստահությունը, բնականաբար, վատանում է այս գերմրցակցային պայմաններում: ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամների թվի պահպանումը կամ դրանց ավելացումը չի փոխի այս դինամիկան։

Այնուամենայնիվ, սա լավ է հանրության համար, երբ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի նման առաջնորդները շարունակում են խոսել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բարեփոխման անհրաժեշտության մասին, քանի որ համաշխարհային մեծամասնությունը իրոք այնտեղ մշտական մակարդակով ներկայացված չէ: Այս մտքերը ճիշտ են, բայց նման բարեփոխումը շատ դժվար է իրականացնել։ Ինքնին այս հռետորաբանությունը արժանի է հիմնարար ծափահարությունների, բայց նման առաջադրանքների իրագործելիությունը առայժմ որոշակի կասկածներ է առաջացնում»,- եզրափակել է ամերիկացի վերլուծաբանը։

Լեհ վերլուծաբան, Տորունի Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի անվան համալսարանի Քաղաքագիտության և միջազգային հետազոտությունների ֆակուլտետի պրոֆեսոր Ռոման Բեքերը նշում է, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բարեփոխումների մասին իր ներկայիս կոչում Թուրքիայի նախագահը հիմնականում կրկնել է 2023 թվականի դեկտեմբերին արած իր հայտարարությունը։

«Բոլորը կհամաձայնվեն Էրդողանի հայտարարությունների հետ այն մասին, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աշխարհը փոխվել է, և, ընդհանրապես, այս նոր աշխարհը պետք է լինի արդար։ Սակայն ծագում են լրացուցիչ հարցեր։ Էրդողանի միակ պատասխանը այն հիմնարար հարցին, թե ինչպես կարելի է ժամանակակից աշխարհը վերածել ավելի արդարի՝ կայանում է նրանում, որ Աֆրիկան նույնպես պետք է ունենա իր ներկայացուցիչը, որքան հասկանում եմ, Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամների մեջ: Նման դեպքում անմիջապես հարց ծագում է՝ դա ո՞ր պետությունը պետք է լինի։ Եգիպտոսը կհամաձայնի արդյո՞ք Հարավային Աֆրիկայի, կամ Կոնգոն՝ Քենիայի հետ։ Եվ հաջորդ հարցը՝ եթե պետք է լինի աֆրիկյան երկիր, ապա ինչո՞ւ չպետք է լինի Հնդկաստանը։ Եվ եթե բոլորը համաձայնվեն այս վերջին կետի հետ, արդյո՞ք չի լինի իրեն էլ այդ խմբի մեջ ներառելու Պակիստանի պայմանը։ Պակիստանը նույնպես հանդիսանում է միջուկային տերություն, թեկուզ ոչ պաշտոնապես: Եթե որպես չափանիշ վերցնենք միջուկային զենքի տիրապետումը, արդյո՞ք բոլորը կհամաձայնվեն Իսրայելի (որը դա ունի, թեև դրա մասին չի խոսում) և Իրանի հետ (որն արդեն շատ տարիներ ասում է, որ շուտով կունենա): Ես Հյուսիսային Կորեայի մասին նույնիսկ չեմ էլ հարցնում»,- ասում է լեհ պրոֆեսորը։

Անվտանգության խորհրդի կառուցվածքը բարեփոխելու փորձը նման է մշտական շարժիչի ստեղծմանը. բոլորը գիտեն, որ դա հիանալի կլիներ, բայց քչերն են հավատում, որ այն կաշխատի, նշել է Բեքերը: