Խաղաղ գործընթացի ճարտարապետությունը 2025 թվականը՝ որպես բեկումնային Հարավային Կովկասի համար

2025 թվականը, որը Հարավային Կովկասի համար նշանակալի քաղաքական իրադարձությունների առումով զգալիորեն տարբերվում էր նախորդ տարիներից՝ կհիշվի հիմնականում նրանով, որ տարածաշրջանում խաղաղության օրակարգը ձեռք է բերել նյութական չափումներ. Ադրբեջանն ու Հայաստանը, հարաբերությունների վերջնական նորմալացման հարցում հասնելով վերջնական կարգավորման փուլին, ընդհուպ մոտեցել են համապարփակ խաղաղ պայմանագրի ստորագրմանը։
 
Եվ այսպես, 2025 թվականը հայ-ադրբեջանական կարգավորման առումով կարելի է վստահորեն անվանել բեկումնային այն առումով, որ խաղաղ գործընթացը դուրս է եկել երկարատև բանակցությունների շրջանակներից՝ դրանով հանդերձ հնարավորություն տալով անցում կատարել՝ քննարկումներից դեպի ձեռք բերված որոշումների գործնական իրականացմանը։
 
Եվ առաջին բանը, որը պետք է նշել այս առումով, դա այն է, որ 2024 թվականի ապրիլի 23-ից Հայաստանի Տավուշի մարզում գործնական աշխատանքներով սկսված երկու երկրների միջև սահմանի սահմանազատումը ակտիվորեն շարունակվել է, իսկ 2025 թվականին շարունակվել են այս հարցի շուրջ երկկողմ հանդիպումները։
 
Այսպես, հունվարի 16-ին անցկացվել է կողմերի 11-րդ հանդիպումը, որի ընթացքում համաձայնություն ձեռք բերվեց՝ սկսել սահմանազատումը հյուսիսային հատվածից (Վրաստանի հետ հատում) դեպի հարավ, իսկ նոյեմբերի 28-ին Գաբալայում՝ 12-րդ հանդիպումը: Բացի այդ, կայացավ պատվիրակությունների այցը, որի ընթացքում կայացան պատվիրակությունների այցեր, որոնց ընթացքում քննարկվեցին աշխատանքների հետագա համաժամեցումը, ներառյալ սահմանազատումը և հաղորդակցությունների ստեղծումը: Իհարկե, սահմանազատման գործընթացը դեռ չի ավարտվել, և, ինչպես ցույց տվեցին տարվա արդյունքները, սահմանների վերջնական որոշումը դեռ առջևում է։
 
Երկրորդ պահը կայանում է նրանում, որ արդեն տարվա առաջին կեսին Բաքուն և Երևանը վերահաստատեցին իրենց դիրքորոշումները խաղաղ պայմանագրի բոլոր հիմնական կետերի վերաբերյալ, որոնց բովանդակությունը լիովին արտացոլում է Ադրբեջանի հիմնարար պահանջները: Դրանով հանդերձ, Աբու Դաբիում նախագահ Իլհամ Ալիևի և վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի միջև բարձր մակարդակի բանակցությունները փաստորեն   քաղաքական և դիվանագիտական ​​ հիմք նախապատրաստեցին՝ Վաշինգտոնի համաձայնագրերի համար։
 
Ինչպես հայտնի է, 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում, Ադրբեջանի, Հայաստանի և ԱՄՆ-ի ղեկավարների ներկայությամբ, արտաքին գործերի նախարարներ Ջեյհուն Բայրամովը և Արարատ Միրզոյանը նախաստորագրեցին՝ «Ադրբեջանի Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության միջև խաղաղության և միջպետական ​​հարաբերությունների հաստատման մասին համաձայնագրի» նախագիծը, որը, ըստ էության, հանդիսացել է բանակցային ցիկլի գագաթնակետը։ Այս փաստաթուղթը վերահաստատում է սահմանների փոխադարձ ճանաչումը և տարածքային պահանջներից հրաժարումը, ինչպես նաև ներառում է պայմանավորվածություններ՝ դեպի Ադրբեջանի Նախչըվանի Ինքնավար Հանրապետություն տրանսպորտային միջանցք ստեղծելու վերաբերյալ։
 
Այսպիսով, վաշինգտոնյան բանակցությունները ոչ միայն նպաստեցին Բաքվի և Երևանի միջև ձգձգված լարվածության մեղմացմանը, այլ նաև վստահություն ներշնչեցին, որ տարածաշրջանում նոր պատերազմը, որն ակտիվորեն քարոզում էին Ադրբեջանի հետ խաղաղության հակառակորդները, ինչպես բուն Հայաստանում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս՝ չի լինի։ Միևնույն ժամանակ, Հարավային Կովկասի համար Վաշինգտոնյան համաձայնագրերի պատմական նշանակության համատեքստում անհրաժեշտ  է ընդգծել հետևյալ ասպեկտները։
 
Առաջինը, Դոնալդ Թրամփի աշխատակազմը, ի տարբերություն նախորդ վարչակազմի՝ ցուցադրեց միանշանակ հավատարմություն տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատելուն՝ մեծ շեշտադրում կատարելով Բաքվի և Երևանի հետ համագործակցության վրա: Արդյունքում, Բաքվի և Վաշինգտոնի միջև սերտ երկխոսությունը զգալի խթան ստացավ, ինչը հանդիսացավ Ադրբեջանի ևս մեկ դիվանագիտական ​​հաջողությունը՝ միջազգային կոորդինատների համակարգում։
 
Գրագետ օգտագործելով ԱՄՆ-ի աճող հետաքրքրվածությունը՝ Բաքվին հաջողվեց ամերիկյան կողմին դիվանագիտորեն բացատրել այն խաղաղության օրակարգը, որը Ադրբեջանը համառորեն առաջ է մղում՝ տարածաշրջանում հետհակամարտական ​​շրջանի սկզբից ի վեր: Հետևաբար, առանց չափազանցության կարելի է արձանագրել, որ  խաղաղության գործընթացը իր տրամաբանական ավարտին հասցնելու Վաշինգտոնի ձգտումներում՝ հատկապես Ադրբեջանի պետության մեծ վաստակը կա։
 
Երկրորդը, առանձնակի ուշադրության է արժանի Վաշինգտոնի կողմից առաջարկված TRIPP նախաձեռնությունը, որը, տարածաշրջանի երկրների համար տնտեսական օգուտներից բացի, դարձել է նաև ադրբեջանա-հայաստանյան խաղաղ օրակարգի բարդ խնդիրների՝ հաղորդակցությունների ապաշրջափակման և Ադրբեջանի արևմտյան շրջանների ու Նախչըվանի միջև անարգել տեղաշարժի ապահովման գործնական լուծումների արդյունավետ գործիք: Այն, որ ԱՄՆ-ը դարձել է TRIPP նախագծի ինստիտուցիոնալ մասնակից, Ադրբեջանի շահերից է բխում նաև այն պատճառով, որ այս նախագծի իրականացումը տեղավորվում է տարածաշրջանում հետագա խաղաղության գործընթացների տրամաբանության մեջ։
 
Երրորդը, վաշինգտոնյան համաձայնագրերի համատեքստում, հատուկ ուշադրության է արժանի ևս մեկ պատմական փաստ, որն իրավացիորեն հանդիսասնում է Ադրբեջանի հերթական դիվանագիտական ​​հաղթանակ։ Սեպտեմբերի 1-ին Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության նախարարական խորհուրդը որոշեց փակել Մինսկի գործընթացը և դրան կից կառույցները։ Այս փաստը վերջ դրեց ամորֆ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անպտուղ գոյությանը, որի առաքելությունն էր ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի համանախագահների միջոցով նպաստել՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը։ Սակայն ՄԽ-ն, իր գոյության ընթացքում, չնայած Ադրբեջանի օկուպացված տարածքներից հայկական զինված ուժերի անհապաղ դուրսբերումը պահանջող ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բանաձևերին՝ Մինսկի խումբը խուսափեց այդ որոշումները կատարելուց, և ագրեսոր երկրին դատապարտելու փոխարեն՝ սահմանափակվեց խաղաղության կոչերով հռչակագրային հայտարարություններով, ընդ որում միայն իրեն հասկանալի պատճառներով ուղղված երկու կողմերին։
 
ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումը վերացրեց Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղ պայմանագրի ստորագրման առանցքային խոչընդոտներից մեկը, և  այժմ Հայաստանը պետք է կատարի Ադրբեջանի՝ խաղաղության օրակարգի վերջին պահանջը՝ փոփոխություններ կատարել իր սահմանադրության մեջ, որոնք կվերացնեին մեր երկրի նկատմամբ տարածքային պահանջները։
 
Ինչպես հայտնի է, 2026 թվականի հունիսին Հայաստանում պետք է անցկացվեն խորհրդարանական ընտրություններ, իսկ հետո՝ նոր սահմանադրության ընդունում նախատեսող համազգային հանրաքվե, և Հայաստանի իշխանությունները ակտիվորեն կոչ են անում բնակչությանը՝ մասնակցել այս կարևոր քաղաքական իրադարձություններին: Սակայն, այդ երկրում միաժամանակ ակտիվացել են Հայաստանի ղեկավարության քաղաքականության հակառակորդները, և հասկանալի է, որ ամռան մոտենալուն զուգընթաց, Հայաստանում ռևանշիստական ​​տրամադրությունները բորբոքելու փորձերը միայն կուժեղանան: Հետևաբար, կարծում ենք, որ այժմ, ավելի քան երբևէ, Հայաստանի ղեկավարությունը պարտավոր է ցուցաբերել ուժեղ քաղաքական կամք և հանրությանը՝ Ադրբեջանի հետ լիարժեք խաղաղության հասնելու անհրաժեշտության մեջ համոզելու ունակություն: Մանավանդ որ դրա համար արդեն կան գորնական իրականացում ստացած շատ ծանրակշիռ փաստարկներ: Օրինակ, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նշել է այն փաստը, որ մեկ տարի և ութ ամիս շարունակ հայ-ադրբեջանական սահմանին ոչ մի զինծառայող չի զոհվել փոխհրաձգումների հետևանքով, ընդգծելով, որ Հայաստանի անկախության պատմության մեջ դեռ նման երկար ժամանակահատված չի եղել:
 
Հայաստանի ղեկավարը նախագահ նաև Իլհամ Ալիևին շնորհակալություն է հայտնել նրա համար, որ Ադրբեջանը հետևողական քայլեր է ձեռնարկել խաղաղության օրակարգը գործնականում ամրապնդելու համար: Այսպես, պաշտոնական Բաքուն հայտարարեց՝ Ադրբեջանի տարածքով Հայաստան բեռների տարանցման արգելքի վերացման մասին, և ղազախական ու ռուսական հացահատիկային ապրանքներ սկսեցին մուտք գործել այդ հանրապետություն, իսկ 2025 թվականի դեկտեմբերին Հայաստան հասավ՝ Ադրբեջանում արտադրված AI-95 բենզինի առաջին խմբաքանակը: Այսպիսով, հետխորհրդային պատմության մեջ առաջին անգամ Բաքուն և Երևանը գրանցեցին պաշտոնական առևտրաշրջանառություն, և արդեն ապագայում զգալի աճի ակնկալում կա։
 
Այսպիսով, վերը նշված բոլոր փաստերը միասին պետք է ծառայեն որպես համոզիչ պատճառ, որպեսզի հայ հասարակությունը ճիշտ որոշումներ կայացնի առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններում և սահմանադրական հանրաքվեում: Հայաստանի լայն հանրությունը պետք է գիտակցի, որ հատկապես նրա ճակատագրական ընտրությունից է կախված ոչ միայն այս երկրի, այլ նաև ամբողջ տարածաշրջանի ապագան, որը ընդամենը մեկ քայլ հեռու է խաղաղությունից և բարգավաճումից: